12min Notes Myanmar
IKEA Effect
IKEA Effect
ဒီနေ့မှာတော့ စီးပွားရေးလောကမှာရော၊ နေ့စဉ်ဘဝမှာပါ အရမ်းအသုံးဝင်ပြီး စိတ်ဝင်စားစရာကောင်းတဲ့ စိတ်ပညာသဘောတရားတစ်ခုအကြောင်း ပြောပြပေးချင်ပါတယ်။
"ပင်ပန်းခံလုပ်မှ ပိုတန်ဖိုးထားမိတတ်တဲ့ စိတ်သဘောထား" ဒါမှမဟုတ် IKEA Effect အကြောင်းပဲ ဖြစ်ပါတယ်။
[12min Explainer Series: Post 11]
ကိုယ့်လက်နဲ့ကိုယ် လုပ်ထားတဲ့အရာဆို ဘာလို့ တန်ဖိုးပိုထားမိတာလဲ?
မိတ်ဆွေ စဉ်းစားကြည့်ဖူးလား...
ဆိုင်မှာ အသင့်ဝယ်စားတဲ့ ထမင်းကြော်တစ်ပွဲနဲ့ ကိုယ်တိုင် ဈေးဝယ်၊ လှီးဖြတ်ပြီး မီးဖိုချောင်မှာ ချွေးတလုံးလုံးနဲ့ ချက်ထားတဲ့ ထမင်းကြော်...
ဘယ်ဟာက ပိုအရသာရှိတယ်လို့ ထင်မိလဲ?
အဖြေကတော့ အများအားဖြင့် "ကိုယ်တိုင်ချက်တဲ့ ထမင်းကြော်" ဖြစ်နေတတ်ပါတယ်။
တကယ်တမ်း အရသာက ဆိုင်ကဟာလောက် မကောင်းရင်တောင်မှ၊ ကိုယ်တိုင် ပင်ပင်ပန်းပန်း လုပ်ထားရတာဖြစ်တဲ့အတွက် ပိုပြီး အရသာရှိတယ်၊ ပိုတန်ဖိုးရှိတယ်လို့ ခံစားရလေ့ရှိပါတယ်။
ဒါကို စိတ်ပညာမှာ IKEA Effect လို့ခေါ်ပါတယ်။
~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~
IKEA Effect ဆိုတာ ဘာလဲ?
IKEA Effect ဆိုတာ လူတွေဟာ ပစ္စည်းတစ်ခု (သို့မဟုတ်) ရလဒ်တစ်ခုကို ရရှိဖို့အတွက် ကိုယ်တိုင် လုပ်အားစိုက်ထုတ်ထားရရင်၊ အဲဒီအရာကို ပုံမှန်တန်ဖိုးထက် ပိုပြီး ကြီးကြီးမားမား တန်ဖိုးထားတတ်တဲ့ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ တိမ်းစောင်းမှု (Cognitive Bias) တစ်ခုဖြစ်ပါတယ်။
ကမ္ဘာကျော် ဆွီဒင်ပရိဘောဂကုမ္ပဏီ IKEA ရဲ့ နာမည်ကို အစွဲပြုပြီး ခေါ်ထားတာပါ။
IKEA ပရိဘောဂတွေက ဝယ်လာပြီးရင် အိမ်မှာ ကိုယ်တိုင် ပြန်ဆက်ရ (Assemble လုပ်ရ) ပါတယ်။
ဝက်အူလှည့်ရ၊ တူထုရနဲ့ ပင်ပန်းပေမယ့် ပြီးသွားတဲ့အခါ "ဒါငါလုပ်ထားတဲ့ စားပွဲလေး" ဆိုပြီး အသင့်ဝယ်ထားတာထက် ပိုတွယ်တာသွားတတ်ကြပါတယ်။
~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~
ဒီစိတ်ဖြစ်စဉ်က ဘာကြောင့်ဖြစ်ရတာလဲ? (The Psychology Behind It)
ဒီနေရာမှာ စိတ်ဝင်စားစရာကောင်းတဲ့ အချက် (၃) ချက်ရှိပါတယ်။
၁။ "ငါလုပ်နိုင်တယ်" ဆိုတဲ့ ခံစားချက် (Need for Competence)
လူတိုင်းက ကိုယ့်ကိုယ်ကို အရည်အချင်းရှိတယ်လို့ ခံစားချင်ကြပါတယ်။
ခက်ခဲတဲ့ ပရိဘောဂတစ်ခုကို ဆက်လိုက်နိုင်တာပဲဖြစ်ဖြစ်၊ ဟင်းတစ်ပွဲ ဖြစ်မြောက်အောင် ချက်လိုက်နိုင်တာပဲဖြစ်ဖြစ်၊ ဒါတွေက "ငါတော်ပါလား" ဆိုတဲ့ Self-efficacy (မိမိစွမ်းဆောင်နိုင်ရည်အပေါ် ယုံကြည်မှု) ကို တိုးစေပါတယ်။ ဒါကြောင့် အဲဒီပစ္စည်းကို ပိုချစ်သွားတာပါ။
၂။ ပင်ပန်းရကျိုးနပ်ချင်တဲ့စိတ် (Effort Justification)
ဒါက Cognitive Dissonance လို့ခေါ်တဲ့ စိတ်သဘောတရားနဲ့ ဆိုင်ပါတယ်။
ဥပမာ - စားပွဲတစ်လုံးဆက်ဖို့ ၃ နာရီလောက် ပင်ပန်းခံထားရတယ် ဆိုပါစို့။ "ငါက အလကားသက်သက် အချိန်ဖြုန်းလိုက်တာ" လို့ ဘယ်သူမှ ကိုယ့်ကိုယ်ကို ဝန်မခံချင်ကြပါဘူး။
ဒါကြောင့် "ငါဒီလောက် ပင်ပန်းခံထားရမှတော့ ဒီစားပွဲက တော်တော်ကောင်းလို့ပဲ ဖြစ်ရမယ်" ဆိုပြီး ဦးနှောက်က အလိုလို တန်ဖိုးမြှင့် သတ်မှတ်လိုက်ပါတယ်။
၃။ ကိုယ်ပိုင်ဆိုင်တယ်ဆိုတဲ့စိတ် (Sense of Ownership)
ကိုယ်တိုင် ဖန်တီးလိုက်တဲ့အရာကို ကိုယ့်ရဲ့ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုလို ခံစားရပါတယ်။ ဒါကို Endowment Effect နဲ့လည်း တွဲမြင်နိုင်ပါတယ်။
ကိုယ်ပိုင်တဲ့အရာဆိုရင် သူများပိုင်တာထက် ပိုတန်ဖိုးရှိတယ်လို့ ထင်တတ်တဲ့ သဘောပါ။
~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~
စီးပွားရေးလောကမှ နာမည်ကြီး ဥပမာ (The Cake Mix Story)
IKEA Effect ကို အကောင်းဆုံး ရှင်းပြနိုင်တဲ့ ဂန္ထဝင်ပုံပြင်လေးတစ်ခု ရှိပါတယ်။ ၁၉၅၀ ဝန်းကျင်က Betty Crocker ကိတ်မုန့်မှုန့် (Cake Mix) အကြောင်းပါ။
အဲဒီခေတ်က ကုမ္ပဏီက ကိတ်မုန့်ဖုတ်ရတာ လွယ်ကူအောင် အမှုန့်ထုပ်ထဲမှာ အကုန်ထည့်ပေးထားပါတယ်။
ရေလေးရောပြီး မွှေလိုက်ရုံပါပဲ။
ဒါပေမဲ့... ရောင်းအားက ထင်သလောက် မတက်ခဲ့ပါဘူး။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ အိမ်ရှင်မတွေက "ဒါက လွယ်လွန်းတယ်၊ ငါ့လက်ရာ မပါသလိုပဲ" လို့ ခံစားရလို့ပါ။
ဒါနဲ့ ကုမ္ပဏီက စိတ်ပညာရှင်တွေနဲ့ တိုင်ပင်ပြီး နည်းလမ်းပြောင်းလိုက်ပါတယ်။ အမှုန့်ထုပ်ထဲကနေ "ကြက်ဥအမှုန့်" ကို ဖယ်ထုတ်လိုက်တယ်။ အိမ်ရှင်မတွေကို "ကြက်ဥအစို တစ်လုံးဖောက်ထည့်ပြီး မွှေပါ" လို့ ညွှန်ကြားချက် ပေးလိုက်ပါတယ်။
ရလဒ်ကတော့... ရောင်းအား ထိုးတက်သွားပါတယ်။
ဘာလို့လဲဆိုတော့ ကြက်ဥလေးတစ်လုံး ဖောက်ထည့်လိုက်ရတဲ့ "လုပ်အား (Effort)" လေး ပါသွားတဲ့အခါ "ဒါ ငါကိုယ်တိုင် ဖုတ်ထားတဲ့ ကိတ်မုန့်" ဆိုတဲ့ ဂုဏ်ယူမှုကို ရသွားလို့ပါပဲ။
~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~
လက်တွေ့ဘဝနဲ့ စီးပွားရေးမှာ ဘယ်လိုအသုံးချမလဲ? (Actionable Advice)
မိတ်ဆွေက စီးပွားရေးလုပ်နေသူပဲဖြစ်ဖြစ်၊ ဝန်ထမ်းပဲဖြစ်ဖြစ် ဒီသဘောတရားကို ကောင်းကောင်း အသုံးချလို့ ရပါတယ်။
၁။ ကိုယ်တိုင် ပါဝင်ဖန်တီးခွင့် ပေးပါ (Customization)
မိတ်ဆွေက ကုန်ပစ္စည်းတစ်ခု ရောင်းတယ်ဆိုပါစို့။ ဖောက်သည်ကို အစကနေ အဆုံး အကုန်လုပ်ပေးလိုက်တာထက် သူတို့ကိုယ်တိုင် ရွေးချယ်ဖန်တီးခွင့် (Customization) လေး နည်းနည်းပေးလိုက်ပါ။
ဥပမာ - ရန်ကုန်က Hot Pot ဆိုင်တွေမှာ ကိုယ်တိုင် အနှစ်စပ်ရတာ၊ အသားကို ကိုယ်တိုင် ပြုတ်စားရတာမျိုးပါ။ ပိုက်ဆံလည်းပေးရတယ်၊ ကိုယ်တိုင်လည်း လုပ်ရတယ်။
ဒါပေမဲ့ စားသုံးသူတွေက အဲဒါကိုပဲ "Experience" တစ်ခုအနေနဲ့ ပျော်ပြီး ပိုတန်ဖိုးထားကြပါတယ်။
၂။ ဝန်ထမ်းတွေကို ပါဝင်ဆုံးဖြတ်ခွင့် ပေးပါ (Employee Engagement)
မန်နေဂျာတစ်ယောက်အနေနဲ့ ကိုယ်ချည်းပဲ ဆုံးဖြတ်ချက်ချမယ့်အစား၊ ဝန်ထမ်းတွေကို ပရောဂျက်တွေမှာ ပါဝင် အကြံပြုခွင့်ပေးလိုက်ပါ။
သူတို့ရဲ့ အကြံဥာဏ် (Effort) ပါဝင်သွားတဲ့အခါ အဲဒီအလုပ်အပေါ် ပိုပြီး တာဝန်ယူလိုစိတ် ရှိလာပါလိမ့်မယ်။
၃။ ကိုယ့်ကိုယ်ကို သတိထားပါ (Avoiding the Trap)
တစ်ခါတလေကျရင် IKEA Effect ကြောင့် ကိုယ်လုပ်ထားတဲ့အရာကို အဟုတ်ကြီး ထင်နေတတ်ပါတယ်။
စီးပွားရေးမှာ ကိုယ်တိုင် အချိန်ကုန်ခံပြီး ရေးထားတဲ့ Plan တစ်ခုမို့လို့၊ မအောင်မြင်နိုင်တော့မှန်း သိတာတောင် လက်မလွှတ်နိုင် ဖြစ်နေတတ်ပါတယ်။ (Sunk Cost Fallacy နဲ့လည်း ဆင်ပါတယ်)။
အရောင်းအဝယ်မှာ ကိုယ်တိုင်ပြုပြင်ထားတဲ့ ကား၊ ကိုယ်တိုင်ဆောက်ထားတဲ့ အိမ်ကို ဈေးကွက်ပေါက်ဈေးထက် ပိုရမှ ရောင်းမယ်ဆိုပြီး ဈေးကိုင်ထားမိတတ်ပါတယ်။
ဝယ်သူကတော့ မိတ်ဆွေရဲ့ ပင်ပန်းမှုကို တန်ဖိုးမထားဘူးဆိုတာ သတိရပါ။
သတိပြုရန်။
Customer ကို လုပ်အားထည့်ခိုင်းတာ ကောင်းပေမယ့် "ခက်ခဲလွန်းရင်" ပြဿနာတက်နိုင်ပါတယ်။ IKEA ပရိဘောဂ ဆက်ရတာ အရမ်းခက်ပြီး မအောင်မြင်ရင် စိတ်ပျက်သွားသလိုပါပဲ။ လွယ်ကူရိုးရှင်းပြီး "ငါလုပ်နိုင်တယ်" ဆိုတဲ့ ခံစားချက်ရရုံလောက်ပဲ လုပ်ခိုင်းရပါမယ်။
~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~
အနှစ်ချုပ် (Summary)
IKEA Effect ဆိုတာ ကိုယ်တိုင် လုပ်အားစိုက်ထုတ်ထားရင် ပိုတန်ဖိုးရှိတယ်လို့ ထင်မြင်တဲ့ စိတ်သဘောထား ဖြစ်ပါတယ်။
လူတွေက "ငါလုပ်နိုင်တယ်" ဆိုတဲ့ ဂုဏ်ယူမှု (Competence) လိုချင်လို့ ဒီလိုဖြစ်တာပါ။
စီးပွားရေးမှာ ဖောက်သည်တွေကို ကိုယ်တိုင်ပါဝင် ဖန်တီးခွင့် (Customization/DIY) ပေးခြင်းအားဖြင့် ကုန်ပစ္စည်းတန်ဖိုးကို မြှင့်တင်နိုင်ပါတယ်။
ဒါပေမဲ့ ကိုယ့်ဘက်က ပြန်ကြည့်ရင်တော့ ကိုယ့်အရာမို့လို့ အထင်ကြီးလွန်းနေတာမျိုး မဖြစ်အောင် သတိထားသင့်ပါတယ်။
We Think Better, Together.
~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~
တကယ်လို့ သင်က...
Applied Business Psychology & Behavioral Science ပညာရပ်တွေကို စီးပွားရေးလုပ်ငန်းခွင်အတွက် မြန်မာလို အကျယ်ပြန့်ဆုံး၊ အစုံလင်ဆုံး ဦးဦးဖျားဖျား ရယူအသုံးချချင်တယ်ဆိုရင်တော့ သတင်းကောင်းရှိနေပါပြီ။
✅ ဖန်တီးချိန်နာရီပေါင်း ၁၀၀၀ ကျော်နဲ့
✅ Resource တန်ဖိုးချည်း သိန်း ၁၇၀ ကျော်တန်ဖိုးရှိတဲ့
✅ ကမ္ဘာကျော် Business Psychology & Behavioral Science လျှို့ဝှက်ချက်တွေကို
12min Notes Myanmar (Est. 2019) က အသစ်ဖန်တီးလိုက်တဲ့ "မြန်မာ့ပထမဆုံး” Profits Max Program တစ်ခုတည်းမှာ အဆီအနှစ်ထုတ်ထားပြီး အဆင်သင့် ရယူနိုင်ပါပြီ။
အသေးစိတ်ကို ဒီလင့်ခ်မှာ လေ့လာလိုက်ပါ။
Author : 12min Notes Myanmar
