Halo Effect

လူချောလူလှတွေဆိုရင် စိတ်သဘောထားလည်း ကောင်းမှာပဲလို့ ဘာလို့ အလိုလိုထင်မိတာလဲ? (The Halo Effect)

[12min Explainer Series: Post 10]

ဒီနေ့တော့ လူတိုင်းမသိမဖြစ် သိထားသင့်တဲ့ စိတ်ပညာသဘောတရားတစ်ခုအကြောင်း ပြောပြချင်ပါတယ်။

ကိုယ့်ရုံးခန်းထဲကို လူသစ်တစ်ယောက်ရောက်လာတယ်ဆိုပါစို့။ 

သူက ရုပ်ရည်သန့်ပြန့်တယ်၊ စမတ်ကျတယ်၊ စကားပြောကောင်းတယ်။

သူ့အလုပ်စွမ်းရည်ကို တစ်ခါမှမမြင်ဖူးသေးပေမဲ့ "ဒီလူတော်မယ့်ပုံပဲ" လို့ သင့်စိတ်ထဲမှာ အလိုလို အမှတ်ပေးမိဖူးလား။

ဒါမှမဟုတ် 

ဆိုင်တစ်ဆိုင်က အပြင်အဆင်အရမ်းကောင်းနေလို့ အစားအသောက်တွေလည်း သေချာပေါက် ကောင်းမှာပဲလို့ ယူဆမိဖူးလား။

အဖြေက "ဟုတ်တယ်" ဆိုရင်တော့ သင်တစ်ယောက်တည်း မဟုတ်ပါဘူး။

ဒါဟာ လူသားတိုင်းမှာရှိတဲ့ ဦးနှောက်ရဲ့ အလိုအလျောက် ဆုံးဖြတ်ချက်ချတဲ့ စနစ်တစ်ခုကြောင့်ပါ။ 

စိတ်ပညာမှာတော့ ဒါကို Halo Effect လို့ ခေါ်ပါတယ်။

ဒီနေ့မှာတော့ ဒီစိတ်ပညာသဘောတရားကို အသေးစိတ်ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာပြီး ကိုယ့်ရဲ့ အလုပ်ခွင်နဲ့ နေ့စဉ်ဘဝမှာ အမှားကင်းကင်း ဆုံးဖြတ်ချက်ချနိုင်အောင် ကူညီပေးသွားပါမယ်။

~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~

Halo Effect ဆိုတာ ဘာလဲ?

Halo Effect ဆိုတာ Cognitive Bias (ဦးနှောက်ရဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက် လမ်းကြောင်းလွဲမှားမှု) တစ်မျိုးဖြစ်ပါတယ်။ 

လူတစ်ယောက် (သို့မဟုတ်) အမှတ်တံဆိပ်တစ်ခုရဲ့ ကောင်းကွက်တစ်ခုတည်းကို ကြည့်ပြီး ကျန်တဲ့အချက်တွေအားလုံးလည်း ကောင်းလိမ့်မယ်လို့ ယေဘုယျဆန်ဆန် ကောက်ချက်ချလိုက်တာမျိုးပါ။

ဥပမာ -

လူပုဂ္ဂိုလ် − ရုပ်ချောတဲ့သူကို မြင်ရင် ဒီလူဟာ စိတ်ထားကောင်းမယ်၊ ဉာဏ်ကောင်းမယ်လို့ အလိုလိုထင်မိတာ။

Brand − Apple ပစ္စည်းတစ်ခုကို ကြိုက်သွားရင် နောက်ထွက်သမျှ Apple ပစ္စည်းတိုင်း (ဈေးကြီးရင်တောင်) အရည်အသွေးကောင်းမယ်လို့ ယုံကြည်လိုက်တာ။

"Halo" ဆိုတာ သူတော်စင်တွေရဲ့ ခေါင်းထက်က "ရောင်ခြည်စက်ဝန်း" ကို ဆိုလိုတာပါ။

အချက်တစ်ချက် ကောင်းနေတာနဲ့ ထိုအရာတစ်ခုလုံးကို အကောင်းမြင်စိတ် ရောင်ခြည်စက်ဝန်း လွှမ်းခြုံသွားပြီး အပြစ်တွေကို မမြင်တော့တာမျိုး ဖြစ်ပါတယ်။

~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~

ဘယ်နေရာတွေမှာ တွေ့ရတတ်လဲ?

ဒီ Bias က ကျွန်တော်တို့ ထင်ထားတာထက် ပိုပြီး နေရာစုံမှာ သက်ရောက်မှုရှိနေပါတယ်။

လူမှုဆက်ဆံရေး (Relationships):

ချစ်သူစဖြစ်ခါစအချိန်ကို မြင်ယောင်ကြည့်ပါ။

တစ်ဖက်လူရဲ့ ရုပ်ရည် (သို့) အရည်အချင်းတစ်ခုကို သဘောကျတာနဲ့ ကျန်တဲ့ အားနည်းချက်တွေ (ဥပမာ - စိတ်မြန်တာ၊ ပိုက်ဆံသုံးကြမ်းတာ) ကို မမြင်တော့ဘဲ လျစ်လျူရှုမိတတ်ကြတယ်။

ကြာလာမှ "သူ့ပုံစံက အရင်နဲ့မတူတော့ဘူး" လို့ ထင်လာတာဟာ တကယ်တော့ အစကတည်းက ရှိနေတဲ့ အပြစ်တွေကို Halo Effect ကြောင့် မမြင်ခဲ့မိလို့ပါပဲ။

အလုပ်ခွင် (In the Workplace):

ဒါက အတော်လေးသတိထားရမယ့် အချက်ပါ။

မန်နေဂျာတွေဟာ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု သပ်ရပ်ပြီး ရုပ်ရည်ကြည့်ကောင်းတဲ့ ဝန်ထမ်းတွေကို အလုပ်ပိုလုပ်နိုင်မယ်၊ ခေါင်းဆောင်မှု အရည်အသွေးရှိမယ်လို့ ပိုပြီး အထင်ကြီးတတ်ကြပါတယ်။

ဒါဟာ Workplace Inequality (လုပ်ငန်းခွင် မညီမျှမှု) ကို ဖြစ်စေနိုင်ပါတယ်။

Marketing & Branding:

"Organic" (သဘာဝ) လို့ တံဆိပ်ကပ်ထားတဲ့ အစားအသောက်တွေကိုဆိုရင် ကျန်းမာရေးနဲ့ ညီညွတ်မယ်၊ အရသာရှိမယ်လို့ ထင်ပြီး ဈေးပိုပေးဝယ်တတ်ကြပါတယ်။

ဒါကို "Health Halo" လို့ခေါ်ပါတယ်။

ကုမ္ပဏီတွေက သူတို့ပစ္စည်းတွေကို ရောင်းရအောင် နာမည်ကြီး Celebrities တွေကို သုံးပြီး ကြော်ငြာရခြင်းအကြောင်းရင်းကလည်း ဒီ Halo Effect ကြောင့်ပါပဲ။

ငါတို့ချစ်တဲ့ မင်းသား/မင်းသမီး သုံးတဲ့ ပစ္စည်းဆိုရင် "ကောင်းမှာပဲ" ဆိုတဲ့ အတွေးဝင်လာအောင် လုပ်တာပါ။

~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~

ဘာကြောင့် ဒီလိုဖြစ်ရတာလဲ? (The Psychology Behind It)

ကျွန်တော်တို့ ဦးနှောက်က ဘာလို့ ဒီလောက်လွယ်လွယ် အလိမ်ခံရတာလဲ။

အကြောင်းရင်း အဓိက (၂) ချက်ရှိပါတယ်။

(၁) Constructive Thinking (ကွက်လပ်ဖြည့် တွေးခေါ်ခြင်း)

လူတစ်ယောက်အကြောင်း အချက်အလက်အစုံအလင်ကို လေ့လာဖို့ဆိုတာ အချိန်အရမ်းပေးရပါတယ်။ ဦးနှောက်က အလုပ်ရှုပ်မခံချင်ပါဘူး။

ဒါကြောင့် သိသာထင်ရှားတဲ့ အချက်တစ်ချက် (ဥပမာ - ရုပ်ချောတာ) ကို ယူပြီး ကျန်တဲ့ ကွက်လပ်တွေကို "သူလူကောင်းဖြစ်မှာပါ" ဆိုတဲ့ ကိုယ့်ထင်မြင်ချက်နဲ့ ဖြည့်စွက်လိုက်တာပါ။

ဒါက ဦးနှောက်ရဲ့ ဖြတ်လမ်းနည်း (Mental Shortcut) ပါ။

(၂) Cognitive Consistency (ရှေ့နောက် ညီညွတ်မှုကို လိုလားခြင်း)

လူတွေက စိတ်ရှုပ်ထွေးတာကို မကြိုက်ကြပါဘူး။

လူတစ်ယောက်က ရုပ်လည်းချောတယ်၊ ဒါပေမဲ့ စိတ်ပုပ်တယ်ဆိုရင် ဦးနှောက်ထဲမှာ ကန့်လန့်ကြီး ဖြစ်နေတတ်ပါတယ်။ ဒါကို Cognitive Dissonance လို့ခေါ်ပါတယ်။

ဒီစိတ်အနှောင့်အယှက်ကို ဖြေဖျောက်ဖို့အတွက် "ရုပ်ချောရင် စိတ်လည်းကောင်းမှာပါ" လို့ တစ်ဖက်သတ် ယူဆလိုက်တာက စိတ်သက်သာရာ ရစေပါတယ်။

၄။ ဆန့်ကျင်ဘက် အခြမ်း - The Horn Effect

Halo Effect ရဲ့ ပြောင်းပြန်ကိုတော့ Horn Effect (ဂျိုတပ်ထားသလို အဆိုးမြင်ခြင်း) လို့ ခေါ်ပါတယ်။

ဒါကတော့ လူတစ်ယောက် (သို့) အရာတစ်ခုရဲ့ ဆိုးကွက်တစ်ခု ကို မြင်လိုက်တာနဲ့ ကျန်တဲ့အရာတွေ အားလုံးကိုပါ အဆိုးမြင်လိုက်တာပါ။ 

ဥပမာ - လူတစ်ယောက်က ဝတ်ပုံစားပုံ စုတ်ပြတ်နေတာနဲ့ ဒီလူဟာ "ပျင်းမယ်၊ အရည်အချင်းမရှိဘူး" လို့ ချက်ချင်း သတ်မှတ်လိုက်တာမျိုးပေါ့။ 

တကယ်တမ်းကျတော့ သူက ပါရမီရှင်တစ်ယောက် ဖြစ်နေနိုင်ပါတယ်။

~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~

စိတ်ဝင်စားစရာ စမ်းသပ်ချက်

၁၉၇၇ ခုနှစ်မှာ လုပ်ခဲ့တဲ့ လေ့လာမှုတစ်ခုအရ ပါမောက္ခတစ်ယောက်က ဖော်ရွေတဲ့ပုံစံပြတဲ့အခါ ကျောင်းသားတွေက သူ့ရဲ့ လေယူလေသိမ်းကိုပါ နှစ်သက်ကြတယ်။ 

ဒါပေမဲ့ သူက အေးစက်စက်ပုံစံ နေလိုက်တဲ့အခါကျတော့ ကျောင်းသားတွေက သူ့ရဲ့ လေယူလေသိမ်းကိုပါ "နားထောင်ရတာ စိတ်အနှောင့်အယှက်ဖြစ်စရာ" လို့ ပြောင်းလဲ သတ်မှတ်ကြပါတယ်။

~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~

ကျွန်တော်တို့ ဘာလုပ်ကြမလဲ? (Actionable Steps)

Halo Effect ကနေ လွတ်ကင်းပြီး မှန်ကန်တဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်တွေချနိုင်ဖို့ ဒီနည်းလမ်းတွေကို သုံးကြည့်ပါ။

(၁) ခဏလောက် "ဘရိတ်" အုပ်ပါ (Slow Down)

လူသစ်တစ်ယောက်နဲ့ တွေ့တာနဲ့ ချက်ချင်း ကောက်ချက်မချပါနဲ့။

"ငါ သူ့ကို သဘောကျနေတာ ရုပ်ချောလို့လား၊ တကယ်ပဲ အရည်အချင်းရှိလို့လား" ဆိုတာ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ပြန်မေးပါ။

(၂) နှိုင်းယှဉ်ခြင်းကို လျှော့ချပါ (Reduce Comparison)

ကိုယ်သိထားတဲ့ ပုံစံခွက်တွေထဲ အတင်းထည့်မတွေးပါနဲ့။

ဥပမာ - မျက်မှန်တပ်ထားတိုင်း စာတော်မယ်လို့ မတွေးပါနဲ့။ အထောက်အထား (Evidence) ကိုပဲ ရှာဖွေပါ။

Blind Hiring (မျက်ကွယ် အကဲဖြတ်ခြင်း)

အလုပ်ခန့်တဲ့အခါ အင်တာဗျူးမလုပ်ခင် အရည်အချင်းစစ် စာမေးပွဲအရင်စစ်တာမျိုး၊ နာမည်နဲ့ ဓာတ်ပုံမပါတဲ့ Resume တွေကို စစ်ဆေးတာမျိုးက Bias ကင်းစေပါတယ်။

~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~

အနှစ်ချုပ် (Summary)

Halo Effect ဆိုတာ လူတစ်ယောက် (သို့) အရာတစ်ခုရဲ့ ကောင်းကွက်တစ်ခုကိုကြည့်ပြီး ကျန်တာအကုန်ကောင်းမယ်လို့ ထင်မြင်ယူဆတဲ့ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အမှားတစ်ခုပါ။

ဒါက Marketing ကနေ ကျန်းမာရေးကုသမှု အထိ နေရာတိုင်းမှာ ရှိနေတတ်ပါတယ်။

သူ့ရဲ့ ဆန့်ကျင်ဘက် Horn Effect ကတော့ ဆိုးကွက်တစ်ခုကြောင့် အကုန်ဆိုးမယ်လို့ ထင်တာပါ။

ကာကွယ်ဖို့အတွက် "ပထမအမြင်" (First Impression) ကို ၁၀၀% မယုံဘဲ အချိန်ယူ လေ့လာဆန်းစစ်ပါ။

ကိုယ့်ရဲ့ နေ့စဉ်ဘဝမှာရော... 

ကိုယ်က ဘယ် Brand ကို Halo Effect ကြောင့် စွဲလမ်းနေမိလဲ? 

ဒါမှမဟုတ် ဘယ်လိုလူမျိုးကို အထင်ကြီးလွယ်လဲ? 

ပြန်လည် ဆန်းစစ်ကြည့်ဖို့ တိုက်တွန်းချင်ပါတယ်။

We Think Better, Together.

Author : 12min Notes Myanmar