Just-world Hypothesis

သူများ မကောင်းတာကြုံရတဲ့အခါ "သူ့ကံနဲ့သူပဲလေ" လို့ သင်လွယ်လွယ် တွေးမိဖူးလား? (Just-World Hypothesis)

မိတ်ဆွေ... ဒီလို အဖြစ်အပျက်မျိုး မြင်ဖူး၊ ကြားဖူးမှာပါ။

လုပ်ဖော်ကိုင်ဖက်တစ်ယောက် ပိုက်ဆံအိတ် အခိုးခံလိုက်ရတယ်။ အဲဒီအခါ လူတွေက သူခိုးကို အပြစ်တင်မယ့်အစား "သူကလည်း ပေါ့တာကိုး၊ အိတ်ကို သေချာမှ မပိတ်တာ" လို့ ပြောကြတယ်။

ဒါမှမဟုတ်

အွန်လိုင်းကနေ ပစ္စည်းမှာရင်း လိမ်ခံလိုက်ရတဲ့သူကို "သူကလည်း လောဘကြီးပြီး စျေးပေါတာ လိုက်ရှာတာကိုး" လို့ ဝိုင်းပြောကြတယ်။

တကယ်တော့ ဒါဟာ ကျွန်တော်တို့ လူသားတွေရဲ့ စိတ်ထဲမှာ အနက်ရှိုင်းဆုံး အမြစ်တွယ်နေတဲ့ စိတ်ပညာ သဘောတရားတစ်ခုကြောင့် ဖြစ်နေတာပါ။

ဒီနေ့မှာတော့ Just-world Hypothesis လို့ခေါ်တဲ့ စိတ်ဝင်စားစရာကောင်းတဲ့ ခေါင်းစဉ်တစ်ခုကို ကျွန်တော် ဆွေးနွေးပြချင်ပါတယ်။

ဒါကို နားလည်သွားရင် မိတ်ဆွေဟာ လူတွေကို အကဲဖြတ်တဲ့အခါ ပိုပြီး မျှတလာမယ်၊ ခေါင်းဆောင်ကောင်းတစ်ယောက်အဖြစ် ဆုံးဖြတ်ချက်တွေ ပိုမှန်လာမှာ သေချာပါတယ်။

---

Just-world Hypothesis ဆိုတာ ဘာလဲ?

Just-world Hypothesis (သို့မဟုတ်) Just-world Bias ဆိုတာ "ဒီလောကကြီးက တရားမျှတတယ်၊ ဒါကြောင့် လူတစ်ယောက်ဟာ သူလုပ်တဲ့ လုပ်ရပ်နဲ့ ထိုက်တန်တဲ့ ရလဒ်ကိုပဲ ရစမြဲဖြစ်တယ်" လို့ အလွန်အကျွံ ယုံကြည်တဲ့ စိတ်အစွဲတစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။

ရုတ်တရက် ကြည့်ရင်တော့ ကောင်းသလိုလိုပါပဲ။

"ကောင်းတာလုပ်ရင် ကောင်းတာဖြစ်မယ်" ဆိုတဲ့ ယုံကြည်ချက်က လူတွေကို စာရိတ္တကောင်းမွန်စေဖို့ တွန်းအားပေးနိုင်ပါတယ်။

ဒါပေမဲ့ ပြဿနာက ပြောင်းပြန် တွေးလိုက်တဲ့အခါမှာ စတင်ပါတယ်။

"ကောင်းတာလုပ်ရင် ကောင်းတာဖြစ်မယ်ဆိုတော့... အခု ဒုက္ခရောက်နေတဲ့သူတွေက မကောင်းတာ တစ်ခုခု လုပ်ခဲ့လို့ပဲ ဖြစ်ရမယ်"

ဆိုပြီး အလိုလို ကောက်ချက်ချလိုက်တာမျိုးပါ။

ဥပမာ -

စားသောက်ဆိုင်တစ်ခုမှာ စားပွဲထိုးလေးတစ်ယောက် ပန်းကန်တိုက်မိပြီး ကျကွဲသွားလို့ ဆူခံရတာကို မြင်ရင် "သူက အာရုံမစိုက်လို့၊ ညံ့လို့ နေမှာပါ" လို့ ချက်ချင်း တွေးမိနိုင်တယ်။

တကယ်တမ်းကျတော့ ဆိုင်ရှင်က လူအသွားအလာများတဲ့ နေရာမှာ စားပွဲတွေ ကျပ်သိပ်ခင်းထားလို့ တိုက်မိတာ ဖြစ်ကောင်းဖြစ်နိုင်ပါတယ်။

---

ဘာကြောင့် ဒီလို ဖြစ်ရတာလဲ? (The Psychology Behind It)

ဘာလို့ ကျွန်တော်တို့ ဦးနှောက်က ဒီလို တွေးချင်ရတာလဲ။

အကြောင်းရင်းကတော့ လုံခြုံမှု (Security) လိုချင်လို့ပါ။

ကြိုတင်ခန့်မှန်းချင်တဲ့ စိတ် −

လောကကြီးက ကစဉ့်ကလျားနိုင်လွန်းတယ် (Unpredictable) လို့ တွေးရတာ ကြောက်စရာကောင်းပါတယ်။ "လူကောင်းတွေလည်း ကံဆိုးနိုင်တယ်" ဆိုတဲ့ အမှန်တရားကို လက်ခံလိုက်ရင်၊ ကိုယ်တိုင်လည်း ဘယ်အချိန် ကံဆိုးမလဲ မသိနိုင်တော့ဘူးလေ။

Cognitive Dissonance (စိတ်ကသိကအောက်ဖြစ်မှု) −

လောကကြီး မတရားဘူးဆိုတာကို မြင်ရတဲ့အခါ ကျွန်တော်တို့ စိတ်မသက်မသာ ဖြစ်ရပါတယ်။ ဒါကို ဖြေဖျောက်ဖို့အတွက် "သူ မှားလို့ သူ ခံရတာပါ" လို့ အကြောင်းပြချက် ရှာလိုက်ရင် ကိုယ့်စိတ်က သက်သာရာ ရသွားရော။

---

ဒီစိတ်အစွဲရဲ့ ဆိုးကျိုးများ (The Dark Side)

ဒီ Bias ရှိနေရင် ဘာဖြစ်မလဲ?

(၁) Victim Blaming (သားကောင်ကို အပြစ်တင်ခြင်း)

မုဒိမ်းမှု ကျူးလွန်ခံရသူတွေကို "အဝတ်အစား မလုံခြုံလို့" ဆိုပြီး အပြစ်တင်တာဟာ ဒီ Bias ရဲ့ အကြီးမားဆုံး သာဓကပါပဲ။ ကျူးလွန်သူ (Perpetrator) ကို အပြစ်တင်ရမယ့်အစား ခံရသူကို အပြစ်ရှာတတ်ကြပါတယ်။

(၂) စနစ်ကို မပြင်ခြင်း

"ဆင်းရဲတဲ့သူတွေက ပျင်းလို့ ဆင်းရဲတာ" လို့ ယူဆလိုက်ရင်၊ ပညာရေးအခွင့်အလမ်း မညီမျှတာတွေ၊ စီးပွားရေး အခွင့်အလမ်း နည်းပါးတာတွေကို ပြင်ဆင်ဖို့ မကြိုးစားတော့ပါဘူး။

(၃) ခေါင်းဆောင်မှု အလွဲ

Manager တစ်ယောက်အနေနဲ့ ဝန်ထမ်းတစ်ယောက် အလုပ်မပြီးတာကို မြင်ရင် "သူက ညံ့လို့" လို့ ချက်ချင်း တံဆိပ်ကပ်မိနိုင်ပါတယ်။ တကယ်တမ်းက IT System နှေးနေတာမျိုး၊ လုပ်ငန်းခွင်ပတ်ဝန်းကျင် အခြေအနေ မကောင်းတာမျိုး ဖြစ်နေနိုင်ပါတယ်။

---

AI နဲ့ နည်းပညာခေတ်မှာ သတိထားစရာ

စိတ်ဝင်စားစရာကောင်းတာက AI (Artificial Intelligence) နဲ့ ပတ်သက်ရင်လည်း ဒီသဘောတရားက သက်ရောက်မှု ရှိပါတယ်။

သုတေသနတွေအရ လက်ရှိလူသားတွေ အုပ်ချုပ်တဲ့ စနစ်ကြီးက မမျှတဘူးလို့ ခံစားရတဲ့သူတွေဟာ AI ရဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်တွေကို ပိုပြီး လက်ခံကြတယ်လို့ ဆိုပါတယ်။

AI က လူတွေလို မျက်နှာမလိုက်ဘူးလို့ ယူဆကြလို့ပါ။

ဒါပေမဲ့ သတိထားရမှာက AI ဆိုတာလည်း လူတွေ ဖန်တီးထားတဲ့ Data တွေနဲ့ သင်ပေးထားတာမို့ Algorithm Bias တွေ ရှိနေနိုင်ပါတယ်။

ဥပမာ - အလုပ်လျှောက်လွှာတွေကို AI နဲ့ စစ်တဲ့အခါ အရင်က ခန့်ခဲ့တဲ့ ပုံစံမျိုးကိုပဲ ဦးစားပေးပြီး လူတော်တွေကို ပယ်ချတာမျိုး ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။

---

ဒါကိုဘယ်လို ကျော်လွှားကြမလဲ? (Actionable Steps)

ဒီ Bias ကို ကျော်လွှားပြီး ပိုကောင်းတဲ့ လူတစ်ယောက်၊ ခေါင်းဆောင်တစ်ယောက် ဖြစ်လာဖို့ နည်းလမ်း (၂) ခု ရှိပါတယ်။

(၁) System 2 Thinking ကို အသုံးပြုပါ

နိုဘယ်ဆုရှင် Daniel Kahneman ပြောခဲ့တဲ့ နည်းလမ်းပါ။

System 1: ချက်ချင်း လက်ငင်း တွေးလိုက်တဲ့ အတွေး (ဥပမာ - "သူ့အပြစ်ပဲ")။

System 2: ဖြည်းဖြည်းမှန်မှန် စဉ်းစားသုံးသပ်ခြင်း။ တစ်စုံတစ်ယောက် ဒုက္ခရောက်နေတာ မြင်ရင် ချက်ချင်း ဆုံးဖြတ်ချက် မချပါနဲ့။ "ခဏလေး... ငါ ဒီလိုတွေးလိုက်တာ မြန်လွန်းနေမလား? သူ့ဘက်က ဘယ်လို အခက်အခဲတွေ ရှိနိုင်မလဲ?" လို့ ကိုယ့်ကိုယ်ကို ပြန်မေးပါ။

(၂) ကိုယ်ချင်းစာစိတ် (Empathy) မွေးပါ

"ငါသာ သူ့နေရာမှာဆိုရင်..." ဆိုပြီး စဉ်းစားကြည့်ပါ။ သုတေသနတွေအရ ကိုယ်ချင်းစာစိတ်နဲ့ ကြည့်လိုက်တာနဲ့ တပြိုင်နက် Just-world Hypothesis ရဲ့ လွှမ်းမိုးမှု လျော့ကျသွားတယ်လို့ ဆိုပါတယ်။

---

စီးပွားရေးသမားများအတွက် အကြံပြုချက်

ဒီ Bias ကို Business မှာ အကောင်းဘက်က အသုံးချလို့ ရပါတယ်။

Fair Trade & Social Impact: 

စားသုံးသူတွေဟာ တရားမျှတမှုကို လိုလားကြပါတယ်။

သင့်ကုန်ပစ္စည်းက တောင်သူတွေကို မျှတတဲ့စျေး ပေးထားတယ်၊ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ကို ထိန်းသိမ်းထားတယ်ဆိုတာကို သက်သေပြနိုင်ရင် (Marketing လုပ်နိုင်ရင်) ဝယ်ယူသူတွေက ပိုမို အားပေးလာပါလိမ့်မယ်။

ဒါပေမဲ့ သတိထားရမှာက "သနားလို့ ဝယ်ပေးပါ" ဆိုတဲ့ ပုံစံထက် "သင်ဝယ်လိုက်ရင် တရားမျှတမှုကို အားပေးရာ ရောက်တယ်" ဆိုတဲ့ Empower လုပ်တဲ့ ပုံစံမျိုးက ပိုထိရောက်ပါတယ်။

---

အဓိက မှတ်သားစရာ (Key Takeaway)

လောကကြီးက မျှတချင်မှ မျှတပါလိမ့်မယ်။

ဒါပေမဲ့ ကျွန်တော်တို့ရဲ့ တွေးခေါ်ပုံကတော့ မျှတဖို့ လိုပါတယ်။

သူများတွေ ကံဆိုးမိုးမှောင်ကျနေတဲ့အခါ "ကံဆိုးသူ မောင်ရှင်" လို့ အပြစ်တင်မယ့်အစား၊ သူတို့ ရင်ဆိုင်နေရတဲ့ အခြေအနေမှန်ကို နားလည်ပေးပြီး စာနာစိတ်နဲ့ ဆက်ဆံခြင်းကသာ တကယ့် ရင့်ကျက်တဲ့ လူသားတစ်ယောက်ရဲ့ အရည်အချင်း ဖြစ်ပါတယ်။

နောက်တစ်ဆင့်အနေနဲ့... 

မိတ်ဆွေရဲ့ လုပ်ငန်းခွင် (သို့) ပတ်ဝန်းကျင်မှာ မမျှတဘူးလို့ ခံစားရပေမယ့် လူတွေက "ဒါ ပုံမှန်ပါပဲ" လို့ လက်ခံထားတဲ့ ကိစ္စမျိုးတွေ ရှိလား?

အဲဒါတွေကို ဘယ်လို ပြောင်းလဲနိုင်မလဲဆိုတာ Critical Thinking (ဝေဖန်ပိုင်းခြား တွေးခေါ်မှု) ကို အသုံးပြုပြီး စဉ်းစားကြည့်စေချင်ပါတယ်။

Author : 12min Notes Myanmar