Bounded Rationality

ဘာလို့ အကောင်းဆုံးကို မရွေးဘဲ ❝ တော်လောက်ပြီ ❞ နဲ့ပဲ ကျေနပ်လိုက်မိတာလဲ?(Bounded Rationality)

ကျွန်တော်တို့အားလုံး ဆုံးဖြတ်ချက်ကောင်းတွေ ချချင်ကြပါတယ်။ 

အလုပ်သစ်ရှာရင် အကောင်းဆုံးအလုပ်၊ ဖုန်းဝယ်ရင် အကောင်းဆုံးဖုန်း၊ ကိုယ့်လုပ်ငန်းအတွက်ဆို အကောင်းဆုံးဟာ... 

ဒါပေမဲ့ လက်တွေ့မှာရော အမြဲတမ်း "အကောင်းဆုံး" ကို ရွေးဖြစ်ရဲ့လား။

ဥပမာတစ်ခု စဉ်းစားကြည့်ရအောင်။

သင်ဟာ Supermarket ထဲမှာ ကြက်ဥဝယ်ဖို့ ရပ်နေတယ် ဆိုပါစို့။ 

ရှေ့မှာ Brand (၁၀) မျိုးလောက် ရှိတယ်။ တစ်ချို့က "Organic" တဲ့၊ တစ်ချို့က "Cage-Free" (လှောင်အိမ်မပါ) တဲ့၊ တစ်ချို့က ဈေးသက်သာတယ်။

"အကောင်းဆုံး" (Optimize) ဖြစ်တဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ချချင်ရင်၊ သင်ဟာ Brand (၁၀) မျိုးလုံးရဲ့ ဈေးနှုန်း၊ ကြက်ခြံရဲ့ အခြေအနေ (Cage-Free ဆိုတာ အပြင်မှာ လွတ်လွတ်လပ်လပ် နေရတာလား ဒါမှမဟုတ် အဆောက်အဦထဲမှာပဲ လွတ်ထားတာလား)၊ အာဟာရတန်ဖိုး... အကုန်လုံးကို Research လုပ်ရပါမယ်။

ဒါပေမဲ့ ဘယ်သူက ကြက်ဥဝယ်ဖို့ အဲ့ဒီလောက် အချိန်ပေးမှာလဲ။

အများစုက "အင်း... Organic ဆိုတော့ ကောင်းမှာပါ" ဒါမှမဟုတ် "Cage-Free ဆိုတော့ တော်လောက်ပါပြီ" ဆိုပြီး ကိုယ့်စိတ်ထဲ "ကျေနပ်လောက်တဲ့" (Satisfice) စံနှုန်းတစ်ခုနဲ့ ကိုက်ညီတဲ့ ပထမဆုံးပစ္စည်းကို ကောက်ထည့်လိုက်တာပါပဲ။

ဒီလို "အကောင်းဆုံး" ကို မရှာဘဲ "တော်လောက်ပြီ" နဲ့ပဲ ဆုံးဖြတ်ချက်ချလိုက်တာကို အသိဉာဏ်ပညာရှင် (Cognitive Scientist) တွေက Bounded Rationality (အကန့်အသတ်ရှိသော ကျိုးကြောင်းဆီလျော်မှု) လို့ ခေါ်ပါတယ်။

ဒါဟာ သင် 'မညံ့လို့'၊ 'မတွေးတတ်လို့' မဟုတ်ပါဘူး။ 

ဒါဟာ လူသားတိုင်းရဲ့ ဦးနှောက်ဖွဲ့စည်းပုံမှာ ရှိတဲ့ အခြေခံအကန့်အသတ်တစ်ခုပါ။

Bounded Rationality ဆိုတာ ဘာလဲ?

ဒီသဘောတရားကို နိုဘယ်လ်ဆုရှင် ပညာရှင်ကြီး Herbert A. Simon က စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့တာပါ။

သူ့ရဲ့ အဆိုအရ၊ Bounded Rationality ဆိုတာ "ကျွန်တော်တို့လူသားတွေ ဆုံးဖြတ်ချက်ချတဲ့အခါ၊ ကိုယ့်ရဲ့ သိမြင်နိုင်စွမ်း (Cognitive Abilities) မှာ အကန့်အသတ်ရှိလို့ 'အကောင်းဆုံး' (Optimize) ကို မရှာဘဲ၊ 'ကျေနပ်လောက်တဲ့' (Satisfice) အဖြေကိုပဲ ရွေးချယ်လိုက်တဲ့ လုပ်ငန်းစဉ်" တစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။

ရှင်းရှင်းလေးပါ၊ ကျွန်တော်တို့မှာ အကန့်အသတ် (၃) ခု အမြဲရှိနေတယ်။

၁။ အချက်အလက် အကန့်အသတ် (Limited Information)

ကျွန်တော်တို့ဟာ ကမ္ဘာပေါ်က အချက်အလက်အားလုံးကို ဘယ်တော့မှ မသိနိုင်ပါဘူး။ (ဥပမာ- ကြက်ဥ Brand တိုင်းရဲ့ နောက်ကွယ်က အမှန်တရား)

၂။ သိမြင်နိုင်စွမ်း အကန့်အသတ် (Limited Cognitive Capacity)

ကျွန်တော်တို့ဦးနှောက်ဟာ ကွန်ပျူတာမဟုတ်ပါဘူး။ အချက်အလက်တွေ အများကြီးကို တစ်ပြိုင်နက်တည်း တွက်ချက်နိုင်စွမ်း (Processing Power) မှာ ကန့်သတ်ချက်ရှိပါတယ်။

၃။ အချိန် အကန့်အသတ် (Limited Time)

ဆုံးဖြတ်ချက်တစ်ခုချဖို့ ကျွန်တော်တို့မှာ အချိန်အကန့်အသတ်ပဲ ရှိပါတယ်။

Herbert Simon က ဒါကို "ကတ်ကြေး" ဥပမာနဲ့ ရှင်းပြခဲ့တယ်။ 

ကတ်ကြေးတစ်လက်မှာ အသွား (Blade) နှစ်ခုရှိတယ်။

• အသွားတစ်ဖက်က ကျွန်တော်တို့ရဲ့ "စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အကန့်အသတ်" (ဦးနှောက်)

• အသွားတစ်ဖက်က ကျွန်တော်တို့ ရင်ဆိုင်နေရတဲ့ "ပတ်ဝန်းကျင်ရဲ့ ရှုပ်ထွေးမှု" (ပြဿနာ)

အသွားတစ်ဖက်တည်းနဲ့ ဘာမှဖြတ်လို့မရပါဘူး။ ဒီနှစ်ခုပေါင်းဆုံမှသာ ဆုံးဖြတ်ချက်ဆိုတာ ဖြစ်လာတာပါ။ 

ကျွန်တော်တို့ရဲ့ အကန့်အသတ်ရှိတဲ့ဦးနှောက်က ရှုပ်ထွေးတဲ့ပတ်ဝန်းကျင်ကို ရှင်းဖို့ကြိုးစားရာကနေ Bounded Rationality ဖြစ်လာတာပါ။

"Optimize" (အကောင်းဆုံးရှာခြင်း) နဲ့ "Satisfice" (ကျေနပ်တာရှာခြင်း)

ဒီစကားလုံးနှစ်လုံးက Bounded Rationality ရဲ့ အဓိကအချက်ပါပဲ။

Optimize (အကောင်းဆုံးဖြစ်အောင် လုပ်ခြင်း)

ဒါက စီးပွားရေးသီအိုရီထဲက 'စက်ရုပ်လူသား' (Homo Economicus) လုပ်တဲ့အရာပါ။

ဖြစ်နိုင်သမျှ ရွေးချယ်စရာအားလုံးကို ချိန်ထိုးပြီး အကျိုးအမြတ်အများဆုံး၊ အကောင်းဆုံးအဖြေ တစ်ခုတည်း ကို ရှာတာပါ။

Satisfice (ကျေနပ်လောက်တာကို ရွေးခြင်း)

ဒါက ကျွန်တော်တို့လို လူသားတွေ အမှန်တကယ်လုပ်တဲ့အရာပါ။ 

ကိုယ့်စိတ်ထဲမှာ အနည်းဆုံး စံနှုန်းတစ်ခု (e.g., "ပုံမှန်သုံးလို့အဆင်ပြေရင်ပြီးရော"၊ "ဈေးသိပ်မကြီးရင်ပြီးရော") သတ်မှတ်ထားတယ်။ အဲ့ဒီစံနှုန်းနဲ့ ကိုက်ညီတဲ့ ပထမဆုံး တွေ့တဲ့အရာကို ချက်ချင်းရွေးချယ်လိုက်တာပါ။ နောက်ကွယ်မှာ ပိုကောင်းတာ ရှိမရှိ ဆက်မရှာတော့ပါဘူး။

ဒါက ကျွန်တော်တို့ဘဝကို ဘယ်လိုသက်ရောက်မှု ရှိနေလဲ။

Bounded Rationality က နေရာတိုင်းမှာ ရှိပါတယ်။

🛒 1. Marketing နဲ့ ဈေးဝယ်ခြင်း

ဒါက အရှင်းဆုံး ဥပမာပါ။ 

"Organic," "Sugar-Free," "Whole-Wheat," "Eco-Friendly" ဆိုတဲ့ Label တွေအားလုံးဟာ ကျွန်တော်တို့ရဲ့ Bounded Rationality ကို ပစ်မှတ်ထားတာပါ။

Marketer တွေက လူတွေဟာ အချက်အလက်အပြည့်အစုံကို Research လုပ်ဖို့ အချိန်မရှိဘူးဆိုတာ သိကြတယ်။

ဒါကြောင့် သင့်စိတ်ထဲက "ကျန်းမာရေးနဲ့ ညီတာ" (Satisfice) ဆိုတဲ့ စံနှုန်းကို လာကိုက်တဲ့ စကားလုံးတစ်ခု ပစ္စည်းပေါ် ကပ်ပေးလိုက်တယ်။ သင်က အဲ့ဒီ Label ကိုတွေ့တာနဲ့ "တော်လောက်ပြီ" ဆိုပြီး ကောက်ထည့်လိုက်တယ်။ 

တကယ် "Sugar-Free" ဆိုပေမဲ့ တခြား အချိုတုတွေ အများကြီး ပါနေတာမျိုး၊ "Eco-Friendly" လို့ပြောပေမဲ့ တကယ်တမ်း Carbon Footprint အများကြီး သုံးထားတာမျိုး ဖြစ်နေနိုင်ပါတယ်။

🤖 2. Artificial Intelligence (AI) ကို သုံးစွဲခြင်း

ဒီနေ့ခေတ်စားနေတဲ့ ChatGPT လို AI တွေကို သုံးတဲ့အခါမှာလည်း ဒါကိုတွေ့ရတယ်။

ဥပမာ၊ သင်က သင့် Boss ဆီကို ခွင့်ရက်တောင်းဖို့ Email တစ်စောင် ရေးခိုင်းလိုက်တယ်။ AI က သာမန်ကာလျှံကာ Email တစ်စောင် ရေးပေးတယ်။

တကယ် "Optimize" လုပ်ချင်ရင်၊ သင်က AI ကို "ငါ့ Boss က ဘယ်လိုလူမျိုး၊ ငါ့ရဲ့ Performance က ဒီလမှာ ကောင်းထားတယ်၊ ဒီခရီးက ငါ့အတွက် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဘယ်လောက်အရေးကြီးတယ်" ဆိုတဲ့ အသေးစိတ်အချက်အလက်တွေ ထပ်ပေးပြီး ပိုကောင်းတဲ့ Email ဖြစ်အောင် ပြန်ပြင်ခိုင်းရပါမယ်။

ဒါပေမဲ့ အများစုက AI ပေးတဲ့ ပထမဆုံးအဖြေကို ကြည့်ပြီး "အင်း... ဒီလောက်ဆို တော်လောက်ပါပြီ" (Satisfice) ဆိုပြီး Copy ကူး၊ ပို့လိုက်ကြတယ်။

📈 3. စီးပွားရေးနဲ့ စီမံခန့်ခွဲမှု (Business & Management)

ကုမ္ပဏီတွေမှာ ဆုံးဖြတ်ချက်ချတဲ့ Manager တွေဟာ Bounded Rationality နဲ့ အမြဲတမ်းလုံးထွေးနေရပါတယ်။

ဥပမာ - ကုန်ကြမ်းသွင်းဖို့ Supplier (ပစ္စည်းပေးသွင်းသူ) တစ်ယောက် ရှာမယ်ဆိုပါစို့။ "Optimize" လုပ်ချင်ရင် ကမ္ဘာပေါ်က Supplier တွေ အကုန်လုံးကို ဈေးနှုန်း၊ အရည်အသွေး၊ ပို့ဆောင်ချိန်၊ ဂုဏ်သတင်း အကုန်စစ်ရပါမယ်။

ဒါပေမဲ့ Manager မှာ အဲ့ဒီလောက် အချိန်မရှိပါဘူး။ သူလုပ်မှာက သူ့ရှေ့ရောက်နေတဲ့ Supplier ၅ ယောက်ထဲက "ဈေးလည်း မဆိုးဘူး၊ ပစ္စည်းအရည်အသွေးလည်း ကျေနပ်လောက်တယ်၊ အရင်ကလည်း ပြဿနာမရှိခဲ့ဘူး" ဆိုတဲ့ (Satisfice) တစ်ယောက်ကိုပဲ ရွေးလိုက်မှာပါ။ ဒါဟာ အကောင်းဆုံး Supplier မဟုတ်နိုင်ပေမဲ့၊ ကုမ္ပဏီအတွက် "တော်လောက်တဲ့" Supplier ဖြစ်ပါတယ်။

💡 Bounded Rationality ကို ဘယ်လို ကျော်လွှားမလဲ (ဒါမှမဟုတ် အကျိုးရှိအောင် သုံးမလဲ)

သတင်းဆိုးကတော့၊ Bounded Rationality ကို လုံးဝ (လုံးဝ) ဖျောက်ပစ်လို့ မရပါဘူး။ 

ဒါဟာ ကျွန်တော်တို့ရဲ့ လူသားဆန်မှု (Humanity) ရဲ့ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းပါ။ အချိန်နဲ့ ဦးနှောက်စွမ်းအားက အမြဲတမ်း ကန့်သတ်ချက် ရှိနေမှာပါ။

ဒါပေမဲ့၊ ဆုံးဖြတ်ချက်အမှားတွေ နည်းသွားအောင်တော့ ကျွန်တော်တို့ "စီမံခန့်ခွဲ" လို့ ရပါတယ်။

1. "Satisfice" လုပ်နေမှန်း သတိထားပါ

အရေးအကြီးဆုံးအချက်ပါ။ 

သင် ဆုံးဖြတ်ချက်တစ်ခု ချတော့မယ်ဆိုရင် ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် မေးပါ။ "ငါ အခု 'အကောင်းဆုံး' ကို ရှာနေတာလား၊ ဒါမှမဟုတ် 'တော်လောက်ပြီ' နဲ့ ပြီးလိုက်တာလား" ဆိုတာ သိနေဖို့ပါပဲ။

သေးငယ်တဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်တွေ (ဥပမာ- နေ့လည်စာ) အတွက် "Satisfice" လုပ်တာက အချိန်ကုန်သက်သာပြီး ကောင်းပါတယ်။

ကြီးမားတဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်တွေ (ဥပမာ- အလုပ်ပြောင်းခြင်း၊ အိမ်ဝယ်ခြင်း၊ ဝန်ထမ်းခန့်ခြင်း) အတွက် "Satisfice" လုပ်မိရင် သတိထားပြီး အရှိန်လျှော့ပါ။

2. အဖွဲ့လိုက် ဆုံးဖြတ်ပါ (Work in Groups)

တစ်ယောက်တည်းရဲ့ Bounded (အကန့်အသတ်) ကို ကျော်လွှားဖို့ အကောင်းဆုံးနည်းက လူအများရဲ့ ဦးနှောက်ကို ပေါင်းလိုက်တာပါပဲ။ 

သင်တစ်ယောက်တည်းမှာ အချက်အလက်မပြည့်စုံပေမဲ့၊ အဖွဲ့ထဲက တခြားသူတွေက သင့်ရဲ့ အချက်အလက်ကွက်လပ်ကို ဖြည့်ပေးနိုင်ပါတယ်။ မတူညီတဲ့ ရှုထောင့်တွေကနေ မြင်လာတဲ့အတွက် "တော်လောက်ပြီ" ဆိုတဲ့ ထောင်ချောက်ထဲကနေ လွတ်မြောက်နိုင်ပါတယ်။

3. ရွေးချယ်စရာတွေကို ကန့်သတ်ပြီးမှ နှိုင်းယှဉ်ပါ

"အကောင်းဆုံး" ကို ရှာဖို့ဆိုပြီး ရွေးချယ်စရာ (Options) တွေ အများကြီး ကြည့်လေ၊ ဦးနှောက်က ဝန်ပိလေ (Cognitive Load) ဖြစ်ပြီး နောက်ဆုံးမှာ "တော်လောက်ပြီ၊ ဘာဖြစ်ဖြစ် ယူလိုက်တော့မယ်" ဆိုပြီး ဆုံးဖြတ်ချက်မှား ချမိလေပါပဲ။

ဒါကြောင့်၊ ရွေးချယ်စရာ ၁၀၀ ကို လိုက်မကြည့်ပါနဲ့။

• ပထမဦးဆုံး ကိုယ့်ရဲ့ အဓိက စံနှုန်း (Key Criteria) ၃ ခုလောက် ချမှတ်ပါ။

• အဲ့ဒီ ၃ ခုနဲ့ ကိုက်ညီတဲ့ ရွေးချယ်စရာ ၃ ခု ဒါမှမဟုတ် ၅ ခုလောက်ပဲ သီးသန့်ထုတ်ပါ။

• ပြီးမှ အဲ့ဒီ ၃-၅ ခုကိုပဲ အသေးစိတ် နှိုင်းယှဉ် (Optimize) လုပ်ပါ။

🎯 အဓိက မှတ်သားစရာ (Key Takeaway)

Bounded Rationality ဆိုတာ ကျွန်တော်တို့မှာ အချိန်၊ အချက်အလက်၊ ဦးနှောက်စွမ်းအား ကန့်သတ်ချက်တွေရှိလို့ "အကောင်းဆုံး" (Optimize) ကို မရှာနိုင်ဘဲ၊ "ကျေနပ်လောက်တဲ့" (Satisfice) အရာကိုပဲ ရွေးချယ်လိုက်ခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။

ဒါဟာ သင် ညံ့တာ မဟုတ်ပါဘူး။ ဒါဟာ ရှုပ်ထွေးတဲ့ကမ္ဘာကြီးမှာ အချိန်ကုန်သက်သာအောင် ဦးနှောက်က သုံးတဲ့ 'ဖြတ်လမ်းနည်း' (Heuristic) တစ်ခုပါပဲ။

Marketing က သင့်ကိုပစ်မှတ်ထားပါတယ်။ 

"Organic" တို့ "Sugar-Free" တို့လို Label တွေဟာ သင့်ကို အလွယ်တကူ "ကျေနပ်" (Satisfice) သွားအောင် လုပ်တဲ့ မက်လုံးတွေပါ။

Bounded Rationality ကို စီမံခန့်ခွဲနိုင်ပါတယ်။ 

ဆုံးဖြတ်ချက်ကြီးတွေ ချတဲ့အခါ (၁) "Satisfice" လုပ်နေမှန်း သတိထားပါ၊ (၂) အရှိန်လျှော့ပြီး အချက်အလက် ထပ်ရှာပါ၊ (၃) အဖွဲ့နဲ့ တိုင်ပင်ပါ။

🚨 လူအများစုက ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် အမြဲတမ်း မှန်ကန်တဲ့ဆုံးဖြတ်ချက်တွေ ချနေတယ်လို့ ထင်နေတတ်ကြပေမယ့် တကယ်တမ်းမှာ အခုလေ့လာခဲ့တဲ့ Cognitive Bias လိုမျိုး ကျွန်တော်တို့ ဦးနှောက်က မသိမသာလှည့်စားနေတဲ့ "Thinking Traps (တွေးခေါ်မှုထောင်ချောက်)" တွေ အများကြီး ရှိပါတယ်။

ဒီထောင်ချောက်တွေကို သတိမပြုမိသ၍၊ ဒါတွေကနေ မရုန်းထွက်နိုင်သရွေ့ အချိန်တွေ၊ ငွေကြေးတွေ မလိုလားအပ်ဘဲ ဆက်ပြီးဆုံးရှုံးနေရဦးမှာပါ။ 💸

ဒီအမှားတွေကို ကာကွယ်ပေးပြီး၊ လူတိုင်းမသိမသာ ကျရောက်နေတတ်တဲ့ ဦးနှောက်ရဲ့ ထောင်ချောက်တွေကို ဖော်ထုတ်ပေးမယ့် "Thinking Traps" (Super Guide eBook) ကို 12min Notes Myanmar (Est. 2019) မှာ ရယူလေ့လာနိုင်ပါပြီ။ 🚀

ဒီ Super Guide ထဲမှာ… လူတွေအများဆုံးမှားတတ်ကြတဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်ထောင်ချောက် (Thinking Traps/Biases) ပေါင်း ၃၀ ခန့်ကို လေ့လာရှောင်ရှားရင်း ထိပ်တန်း Decision Maker တွေ၊ Business Leader တွေလို တွေးခေါ်နိုင်မယ့်နည်းလမ်းတွေကို မြန်မာလို အလွယ်ကူဆုံး အသုံးချနိုင်သွားမှာပါ။

"Thinking Traps" (Super Guide eBook) ကို ရယူအသုံးချလိုပါက −

Messenger: https://m.me/12minNotes မှာ TRAPS လို့ စာပို့လိုက်ပါ။ ✅

(သို့မဟုတ်) 

Telegram: https://t.me/My12minNotesBot မှာ TRAPS လို့ စာပို့လိုက်ပါ။ ✅

Author : 12min Notes Myanmar