Anchoring Bias

ဈေးညှိတိုင်း (လုံးဝ) အရှုံးမပေါ်စေမယ့် ဦးနှောက်ရဲ့ လျှို့ဝှက်ချက် - Anchoring Bias

ဒီလိုမျိုး ကြုံဖူးလား။ 

ဈေးဝယ်ထွက်တယ်။ ကိုယ်အရမ်းသဘောကျတဲ့ ပစ္စည်းတစ်ခုကို ဈေးမေးလိုက်တယ်။ 

ဈေးကများလွန်းနေတယ် (ဥပမာ - ၁ သိန်း)။ "မဖြစ်သေးပါဘူး" ဆိုပြီး ဆက်လျှောက်တယ်။ 

နောက်တစ်ဆိုင်ကျတော့ အဲဒီပစ္စည်းနဲ့ ဆင်တူကို ကျပ် ၈ သောင်းခွဲနဲ့ တွေ့တယ်။ "ဟ၊ တော်သေးတာပေါ့။ ဒါမှ တန်တယ်" ဆိုတဲ့စိတ်နဲ့ ဝယ်လိုက်တယ်။

အိမ်ပြန်ရောက်မှ "ငါတကယ်ပဲ ဒီပစ္စည်းကို ၈ သောင်းခွဲ ပေးဖို့လိုလို့လား" လို့ ပြန်တွေးမိတယ်။ 

တကယ်တော့ ၇ သောင်းခွဲဆိုတာလည်း များနေတုန်းပဲ။

ဒါဟာ သင့်တစ်ယောက်တည်း ဖြစ်နေတာမဟုတ်ပါဘူး။ 

ဒါကို စိတ်ပညာမှာ Anchoring Bias (ကျောက်ဆူးချ စိတ်အမှား) လို့ခေါ်ပါတယ်။ 

ဒါဟာ ကျွန်တော်တို့ရဲ့ နေ့စဥ်ဘဝက ဆုံးဖြတ်ချက်မှန်သမျှကို အကြီးအကျယ် လွှမ်းမိုးနေတဲ့ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ 'ထောင်ချောက်' တစ်ခုပါ။ 

ဒီနေ့ ဒါက ဘယ်လိုအလုပ်လုပ်လဲ၊ သူ့ကို ဘယ်လိုရှောင်ရမလဲဆိုတာ လေ့လာကြည့်ရအောင်။

---

🤔 Anchoring Bias ဆိုတာ ဘာလဲ?

ရှင်းရှင်းလေးပါ။ 

Anchoring Bias ဆိုတာ ကျွန်တော်တို့ဟာ ဆုံးဖြတ်ချက်တစ်ခုခုချတော့မယ်ဆိုရင် ပထမဆုံးရလိုက်တဲ့ သတင်းအချက်အလက် (the "Anchor" or ကျောက်ဆူး) ပေါ်မှာပဲ အလွန်အမင်း မှီခိုပြီး ကျန်တဲ့အချက်တွေကို ဆက်စဥ်းစားတတ်တဲ့ သဘာဝပါ။

သဘောက၊ ပထမဆုံးကြားလိုက်ရတဲ့ ကိန်းဂဏန်း၊ စျေးနှုန်း၊ ဒါမှမဟုတ် အကြံဉာဏ်က 'ကျောက်ဆူး' တစ်ခုလိုဖြစ်သွားပြီး၊ ကိုယ့်ရဲ့ စဉ်းစားတွေးခေါ်မှုတစ်ခုလုံးက အဲ့ဒီကျောက်ဆူးနားမှာပဲ ဝဲနေတော့တာပါ။ 

နောက်မှဝင်လာတဲ့ သတင်းအချက်အလက်အသစ်တွေကို သူ့အတိုင်း ဓမ္မဓိဌာန်ကျကျ (objectively) မမြင်နိုင်တော့ဘဲ၊ ပထမအချက်နဲ့ပဲ တိုက်တိုင်းစစ်ဆေးနေမိတော့တယ်။

---

🛍️ ဒါက ကျွန်တော်တို့ဘဝထဲမှာ ဘယ်လိုဖြစ်နေလဲ

ဒီ Bias က နေရာတိုင်းမှာ ရှိပါတယ်။ ဈေးဝယ်တာကနေ အလုပ်ခွင်ညှိနှိုင်းမှုတွေအထိပါ။

၁။ ဈေးဝယ်ခြင်း (Shopping)

ဒါက အပေါ်ဆုံးက ဥပမာအတိုင်းပါပဲ။

သင်က သူငယ်ချင်းအတွက် လက်ဆောင်ဝယ်မယ်ဆိုပါစို့။

ဆိုင်တစ်ဆိုင်မှာ နားကပ်တစ်ရံကို ၃ သိန်းလောက် တွေ့လိုက်တယ်။ "အရမ်းများတာပဲ" ဆိုပြီး ဆက်လျှောက်တယ်။ 

နောက်တစ်ဆိုင်မှာ လည်ဆွဲတစ်ခုကို ၂ သိန်းကျော်နဲ့ တွေ့တယ်။ တကယ်တော့ ၂ သိန်းကျော်ဆိုတာလည်း ကိုယ့် Budget ထက်များနေတုန်းပဲ။ 

ဒါပေမဲ့... "ဟ၊ ခုနက ၃ သိန်းထက်စာရင် ဒါက 'တန်' တယ်" ဆိုတဲ့စိတ်နဲ့ ဝယ်လိုက်ဖြစ်သွားတယ်။

ဘာလို့လဲ?

၃ သိန်းဆိုတဲ့ ပထမစျေးနှုန်းက သင့်စိတ်ထဲမှာ 'ကျောက်ဆူး' ချသွားလို့ပါ။

၂ သိန်းကျော် ကို သူ့တန်ဖိုးအတိုင်းမမြင်တော့ဘဲ၊ ၃ သိန်း နဲ့ နှိုင်းယှဉ်ပြီး 'သက်သာတယ်' လို့ ဦးနှောက်က အလိုလိုတွက်ချက်လိုက်တာပါ။

၂။ လစာ ညှိနှိုင်းခြင်း (Salary Negotiation)

ဒါက အလုပ်ခွင်ဝင်မယ့်သူတွေ၊ အလုပ်ပြောင်းမယ့်သူတွေအတွက် အရမ်းအရေးကြီးပါတယ်။

အလုပ်အင်တာဗျူးတစ်ခုမှာ HR က "ခင်ဗျားကို လစာ ၈ သိန်းနဲ့ စခန့်ချင်ပါတယ်" လို့ ပထမဆုံးစပြောလိုက်တယ် (First Offer)။

ကိုယ့်အရည်အချင်းနဲ့ အတွေ့အကြုံအရ ၁၂ သိန်းလောက်ရသင့်မှန်းသိပေမဲ့၊ အဲ့ဒီ '၈ သိန်း' ဆိုတဲ့ 'Anchor' က ကိုယ့်ခေါင်းထဲဝင်သွားပြီ။ 

ကိုယ်က ပြန်ညှိတဲ့အခါ "၉ သိန်းခွဲလောက်ဖြစ်နိုင်မလား" ဆိုပြီး ၈ သိန်းနားမှာပဲ ဝေ့ဝိုက်ညှိနှိုင်းမိတော့တယ်။ ၁၂ သိန်းဆိုတဲ့ ကိုယ့်ရဲ့ မူလတန်ဖိုးဆီကို မရောက်တော့ဘူး။

ဒါကြောင့် ညှိနှိုင်းမှုတွေမှာ 'ဘယ်သူက ပထမဆုံး ကမ်းလှမ်းချက်ကို စပြောသလဲ' ဆိုတာ အရမ်းအရေးကြီးပါတယ်။

ကျော်ကြားသော စမ်းသပ်မှု (The SSN Study)

စိတ်ပညာရှင်တွေလုပ်ခဲ့တဲ့ စမ်းသပ်မှုတစ်ခုမှာ လူတွေကို သူတို့ရဲ့ Social Security Number (မှတ်ပုံတင်နံပါတ်လို) နောက်ဆုံးဂဏန်း ၂ လုံးကို အရင်ဆုံးရေးခိုင်းတယ်။

ပြီးတော့ ဝိုင်ပုလင်း၊ ချောကလက်လို ပစ္စည်းတွေကိုပြပြီး "ဒီပစ္စည်းအတွက် အဲ့ဒီဂဏန်းအတိုင်း ပေးမလား" လို့မေးတယ်။ (ဥပမာ၊ နံပါတ်က 34 ဆို $34)။ 

ပြီးမှ "ဒီပစ္စည်းကို အများဆုံး ဘယ်လောက်ပေးဝယ်မလဲ" လို့မေးတယ်။

ထူးဆန်းတာက၊ ဘာမှမဆိုင်တဲ့ မှတ်ပုံတင်နံပါတ်မြင့်တဲ့သူတွေ (ဥပမာ 80, 90) ဟာ နံပါတ်နည်းတဲ့သူတွေ (ဥပမာ 10, 20) ထက် အဲ့ဒီပစ္စည်းတွေအတွက် ပေးချင်တဲ့ ပျမ်းမျှစျေးနှုန်းက ပိုမြင့်နေတာကို တွေ့ရတယ်။ 

ဒါဟာ ဦးနှောက်က ဘာမှမဆိုင်တဲ့ ပထမဆုံးနံပါတ်တစ်ခုကို 'Anchor' အဖြစ် သွားတွယ်မိလို့ပါ။

---

⚙️ ဘာကြောင့် ဒီလိုဖြစ်ရတာလဲ

ဒီ Bias ဖြစ်ရတဲ့ အဓိက အကြောင်းပြချက် နှစ်ခုရှိတယ်လို့ ပညာရှင်တွေက ရှင်းပြပါတယ်။

၁။ The Anchor-and-Adjust Hypothesis (ကျောက်ဆူးချ-ညှိနှိုင်း ယူဆချက်)

ဒါကို နာမည်ကျော် စိတ်ပညာရှင်တွေဖြစ်တဲ့ Daniel Kahneman နဲ့ Amos Tversky တို့က စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့တာပါ။ 

သဘောက လူတွေဟာ မသေချာမရေရာတဲ့ ကိစ္စတစ်ခုကို ခန့်မှန်းတဲ့အခါ၊ အစပြုမှတ်တစ်ခု (Anchor) ကို အရင်ဖမ်းလိုက်တယ်။ ပြီးမှ အဲ့ဒီမှတ်ကနေ 'နည်းနည်း' ပဲ ရွှေ့ပြီး ညှိနှိုင်းစဉ်းစားတော့တယ်။ 

ပြဿနာက အဲ့ဒီ 'နည်းနည်း' ရွှေ့တာဟာ တကယ်ဖြစ်သင့်တာထက် အများကြီးနည်းနေတတ်တာပါပဲ။

ဥပမာ၊ သူတို့ရဲ့ စမ်းသပ်မှုတစ်ခုမှာ −

လူတစ်စုကို "8 x 7 x 6 x 5 x 4 x 3 x 2 x 1" ရဲ့ အဖြေကို ၅ စက္ကန့်အတွင်း ခန့်မှန်းခိုင်းတယ်။ 

နောက်တစ်စုကိုတော့ "1 x 2 x 3 x 4 x 5 x 6 x 7 x 8" ရဲ့ အဖြေကို ခန့်မှန်းခိုင်းတယ်။

အဖြေမှန်က (40,320) ပါ။

ဒါပေမဲ့ ပထမအုပ်စု (8x... နဲ့စတဲ့) ရဲ့ ပျမ်းမျှအဖြေက 2,250 ဖြစ်ပြီး၊ 

ဒုတိယအုပ်စု (1x... နဲ့စတဲ့) ရဲ့ ပျမ်းမျှအဖြေက 512 ပဲဖြစ်နေတယ်။

ဘာလို့လဲဆိုတော့ ပထမအုပ်စုက ကြီးတဲ့ဂဏန်း (8) ကို Anchor လုပ်ပြီး ခန့်မှန်းလို့ အဖြေက မြင့်သွားပြီး၊ ဒုတိယအုပ်စုက သေးတဲ့ဂဏန်း (1) ကို Anchor လုပ်လို့ အဖြေက နိမ့်သွားတာပါ။

၂။ Selective Accessibility (ရွေးချယ်သတိရမှု) 

ဒါက Priming (ကြိုတင်စိတ်သွင်းခြင်း) နဲ့ ဆိုင်တယ်။

ကျွန်တော်တို့က 'Anchor' တစ်ခု (ဥပမာ- "မိုင် ၃၀၀၀") ကို ကြားလိုက်ရတဲ့အခါ၊ ဦးနှောက်က အဲ့ဒီ မိုင် ၃၀၀၀ နဲ့ 'ကိုက်ညီတဲ့' အချက်အလက်တွေကိုပဲ အလိုလို လိုက်ရှာဖွေ စဥ်းစားပါတော့တယ်။ 

အဲ့ဒီ anchor နဲ့ 'မကိုက်ညီတဲ့' အချက်အလက်တွေကို လျစ်လျူရှုမိသွားတယ်။

---

🛡️ ဒီ Bias ကို ဘယ်လိုသတိထား ရှောင်ရှားမလဲ?

ဒီ Anchoring Bias ကို လုံးဝပျောက်သွားအောင် လုပ်လို့မရနိုင်ပေမဲ့၊ သူ့ရဲ့ သက်ရောက်မှုကို သိသိသာသာ လျှော့ချလို့ရတဲ့ နည်းလမ်းကောင်းတွေ ရှိပါတယ်။

၁။ ကိုယ့် Anchor ကိုယ်သိပါ (Be aware of your own anchor)

ဆုံးဖြတ်ချက်မချခင် (အထူးသဖြင့် ဈေးဝယ်တာ၊ ညှိနှိုင်းတာမလုပ်ခင်) ကိုယ်တကယ်လိုချင်တဲ့ ပမာဏ၊ ကိုယ့်ရဲ့ Budget၊ ကိုယ်ရသင့်တဲ့ လစာကို စိတ်ထဲမှာ ကြိုတင်သတ်မှတ်ထားပါ။ ဒါက တခြားလူပေးတဲ့ Anchor မှာ လျှောမပါသွားအောင် ကာကွယ်ပေးပါတယ်။

၂။ ဆန့်ကျင်ဘက်ကို စဉ်းစားပါ (Consider the opposite)

ဒါက အထိရောက်ဆုံးနည်းလမ်းတစ်ခုပါ။ တစ်ယောက်ယောက်က ကမ်းလှမ်းချက်တစ်ခု (Anchor) ပေးလာတဲ့အခါ၊ "ဒီကမ်းလှမ်းချက်က ဘာလို့ မှားနိုင်သလဲ" "ဒါဟာ ဘာလို့ အရမ်းနည်း/များလွန်းနေရတာလဲ" ဆိုပြီး ဆန့်ကျင်ဘက်အကြောင်းပြချက်တွေကို တမင်သက်သက် အချိန်ယူစဉ်းစားပါ။

၃။ ပထမဆုံးကမ်းလှမ်းချက်ကို ကိုယ်က စပြောပါ (Make the first offer)

ညှိနှိုင်းမှုတွေမှာ (Negotiations) မှာ ဖြစ်နိုင်ရင် ကိုယ်ကပဲ ပထမဆုံးကမ်းလှမ်းချက်ကို စပြောပါ။ ဒါက သင့်ရဲ့ကမ်းလှမ်းချက်ကို 'Anchor' အဖြစ် သတ်မှတ်လိုက်ပြီး၊ တစ်ဖက်လူက သင့်နံပါတ်နားမှာပဲ ဝေ့ဝိုက်ဆွေးနွေးရပါလိမ့်မယ်။ (ဒါပေမဲ့ ကိုယ်ပေးတဲ့ Anchor က ယုတ္တိရှိဖို့တော့ လိုတာပေါ့)။

၄။ အချက်အလက်များများရှာပါ (Gather more data)

Anchor တစ်ခုတည်းကို မမှီခိုဘဲ၊ တခြားရွေးချယ်စရာတွေ (options)၊ တခြားစျေးနှုန်းတွေ၊ တခြားအမြင်တွေကို တက်တက်ကြွကြွ လိုက်ရှာပါ။

---

အဓိက မှတ်သားစရာ (Key Takeaway)

Anchoring Bias ဆိုတာ ကျွန်တော်တို့ဟာ ဆုံးဖြတ်ချက်ချတဲ့အခါ ပထမဆုံးရလိုက်တဲ့ သတင်းအချက်အလက် (Anchor) ကိုပဲ အလွန်အမင်း မှီခိုတွယ်ကပ်နေတတ်တဲ့ စိတ်အမှားတစ်ခုပါ။ 

ဒီ 'Anchor' က ကျွန်တော်တို့ရဲ့ နောက်ဆက်တွဲ စဉ်းစားမှုအားလုံးကို ဘောင်ခတ်ချုပ်ကိုင်သွားပါတယ်။

ဒါကိုသိထားခြင်းအားဖြင့်၊ ဈေးဝယ်တဲ့အခါ၊ လစာညှိနှိုင်းတဲ့အခါ၊ ဒါမှမဟုတ် အရေးကြီး ဆုံးဖြတ်ချက်တွေ ချတဲ့အခါမှာ... "ခဏလေး၊ ငါ အခုတွေးနေတာ ပထမဆုံးကြားလိုက်ရတဲ့ အချက်ကြောင့် လွှမ်းမိုးခံနေရတာလား၊ ဒါမှမဟုတ် တကယ်တန်ဖိုးရှိလို့လား" ဆိုပြီး ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ပြန်မေးနိုင်ပါလိမ့်မယ်။

©12minNotesMyanmar-Est.2019

~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~

Author : 12min Notes Myanmar