Mental Accounting

ငွေကြေးစီမံခန့်ခွဲမှုနဲ့ ပတ်သက်ရင် ကိုယ့်ကိုယ်ကို ဘယ်လောက်ထိ ယုတ္တိကျတယ်လို့ ထင်လဲ? (Mental Accounting Concept)

ကျွန်တော်တို့အများစုက ကိုယ့်ကိုယ်ကို ငွေသုံးတတ်တယ်လို့ ထင်ကြပေမဲ့ တကယ်တမ်းကျတော့ ကျွန်တော်တို့ရဲ့ ဦးနှောက်က မမြင်ရတဲ့ လှည့်ကွက်တွေနဲ့ ကျွန်တော်တို့ကို လှည့်စားနေတတ်ပါတယ်။

ဒီနေ့မှာတော့ Nobel Prize ဆုရှင် Richard Thaler စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့တဲ့ စီးပွားရေးစိတ်ပညာ သဘောတရားတစ်ခုဖြစ်တဲ့ "Mental Accounting" အကြောင်းကို ဆွေးနွေးသွားကြမယ်။ 

ဒါကို နားလည်သွားရင် မိတ်ဆွေရဲ့ ပိုက်ဆံအိတ်ထဲက ငွေတွေ ဘာကြောင့် မသိမသာ ယိုစီးနေလဲဆိုတာ သဘောပေါက်သွားပါလိမ့်မယ်။

---

Mental Accounting ဆိုတာ ဘာလဲ?

ရှင်းရှင်းလေး ပြောရရင် Mental Accounting ဆိုတာ ကျွန်တော်တို့ရဲ့ စိတ်ထဲမှာ ငွေကြေးကို ရင်းမြစ် (Source) နဲ့ ရည်ရွယ်ချက် (Usage) ပေါ်မူတည်ပြီး အကန့်တွေခွဲ၊ တံဆိပ်တွေတပ်ပြီး တန်ဖိုးဖြတ်တဲ့ အလေ့အထ ဖြစ်ပါတယ်။

စီးပွားရေးသဘောတရားအရ ငွေဆိုတာ Fungible ဖြစ်ပါတယ်။ 

ဆိုလိုတာက လမ်းမှာကောက်ရတဲ့ ၁ သောင်းတန် တစ်ရွက်နဲ့၊ လုပ်အားခအနေနဲ့ရတဲ့ ၁ သောင်းတန် တစ်ရွက်ဟာ တန်ဖိုးချင်း အတူတူပါပဲ။

ဈေးကွက်ထဲမှာ ဝယ်နိုင်စွမ်း အတူတူပါပဲ။

ဒါပေမဲ့ ကျွန်တော်တို့ရဲ့ စိတ်ထဲမှာတော့ အဲဒီငွေနှစ်မျိုးက မတူပါဘူး။

Hard-earned Money (ပင်ပင်ပန်းပန်းရှာထားတဲ့ငွေ) − ဒါကို လွယ်လွယ်မသုံးရက်ဘူး။

Windfall Money (ထီပေါက်တာ၊ ကောက်ရတာ၊ ဘောနပ်စ်ရတာ) − ဒါကို "Free Money" လို့သတ်မှတ်ပြီး မလိုတဲ့နေရာတွေမှာ လွယ်လွယ်လေး သုံးပစ်တတ်ကြတယ်။

ဥပမာ - မိတ်ဆွေ လမ်းမှာ ပိုက်ဆံ ၁ သိန်း ကောက်ရတယ် ဆိုပါစို့။

ပုံမှန်ဆို ချွေတာတတ်ပေမဲ့ ဒီငွေကိုတော့ "ကဲ... ကောက်ရတဲ့ပိုက်ဆံပဲ၊ သူငယ်ချင်းတွေနဲ့ မာလာရှမ်းကောသွားစားလိုက်မယ်" ဆိုပြီး သုံးပစ်ဖို့ ဝန်မလေးပါဘူး။

တကယ်တမ်းကျတော့ အဲဒီ ၁ သိန်းကို မိတ်ဆွေရဲ့ ကားဝယ်ဖို့ စုဘူးထဲ ထည့်လိုက်လို့ ရသားပဲလေ။ 

ဒါ Mental Accounting ရဲ့ လှည့်ကွက်ပါပဲ။

---

Mental Accounting က ကျွန်တော်တို့ကို ဘယ်လို လှည့်စားသလဲ?

ကျွန်တော်တို့ရဲ့ ဦးနှောက်က ငွေကြေးဆုံးဖြတ်ချက်တွေ ချတဲ့အခါမှာ အောက်ပါအချက်တွေကြောင့် ယုတ္တိမကျတဲ့ အမှားတွေ လုပ်မိတတ်ပါတယ်။

၁။ ငွေရတဲ့ နည်းလမ်းကိုလိုက်ပြီး တံဆိပ်တပ်ခြင်း (Labelling Money)

ကျွန်တော်တို့က ငွေကို စိတ်ထဲမှာ အကောင့်ဖွင့်ထားတတ်ပါတယ်။

Bonus ရတဲ့ငွေ - "ဒါက ပျော်ဖို့သုံးရမယ့်ငွေ" ဆိုပြီး မလိုအပ်တဲ့ ဖုန်းအသစ်တွေ၊ အဝတ်အစားတွေ ဝယ်ပစ်တယ်။

လစာ - "ဒါက အိမ်စရိတ်" ဆိုပြီး အရမ်းစိစစ်တယ်။ ဒီလိုခွဲခြားလိုက်တဲ့အတွက် စုဆောင်းငွေ တိုးမလာဘဲ ဖြစ်တတ်ပါတယ်။

စီးပွားရေးပညာရှင်တွေကတော့ ငွေအားလုံးကို တန်းတူသဘောထားပြီး (Fungible) စီမံခန့်ခွဲသင့်တယ်လို့ အကြံပေးပါတယ်။

၂။ နေရာဒေသကို လိုက်ပြီး ဈေးနှုန်းကို လက်ခံခြင်း (Transactional Utility)

မိတ်ဆွေ ကမ်းခြေတစ်ခုမှာ အပန်းဖြေနေတယ်လို့ စိတ်ကူးကြည့်ပါ။

ဘီယာအေးအေးလေး သောက်ချင်တယ်။

Scenario A: ဇိမ်ခံဟိုတယ်ကြီးကနေ ဘီယာဝယ်မယ်ဆိုရင် ၇၀၀၀ ပေးရလည်း တန်တယ်လို့ ထင်တယ်။

Scenario B: လမ်းဘေးဆိုင်လေးကနေ ဝယ်မယ်ဆိုရင် ၇၀၀၀ ကို အရမ်းဈေးကြီးတယ်လို့ ထင်ပြီး မဝယ်တော့ဘူး။

တကယ်တမ်း သောက်ရမှာက ကမ်းခြေမှာပဲ၊ ဘီယာကလည်း အတူတူပဲ။ 

ဒါပေမဲ့ "ဟိုတယ်" ဆိုတဲ့ ခေါင်းစဉ်အောက်မှာ ဈေးကြီးပေးရတာကို လက်ခံပြီး၊ သာမန်ဆိုင်မှာကျတော့ လက်မခံနိုင်ဘူး။

ဒါဟာ ကျွန်တော်တို့က ပစ္စည်းရဲ့ တန်ဖိုးစစ် (Objective Value) ကို မကြည့်ဘဲ၊ "ငါ တန်ရဲ့လား" (Good Deal) ဆိုတဲ့ ခံစားချက်အပေါ် မူတည်ပြီး ဆုံးဖြတ်လို့ ဖြစ်ပါတယ်။

၃။ Sunk Cost Fallacy (ဆုံးရှုံးပြီးသားစရိတ်ကို နှမြောခြင်း)

Mental Accounting က Sunk Cost Fallacy ကို ပိုဆိုးစေပါတယ်။

ဥပမာ − မိတ်ဆွေက ဂီတပွဲတစ်ခုအတွက် လက်မှတ်ကို ကြိုဝယ်ထားတယ်။

ပွဲနေ့မှာ မိုးတွေသည်းကြီးမည်းကြီး ရွာနေတယ်။ သွားရတာ အရမ်းဒုက္ခရောက်မယ်။ ပွဲကိုတောင် သိပ်မကြည့်ချင်တော့ဘူး။

ဒါပေမဲ့ မိတ်ဆွေ ဘာလုပ်မလဲ။

"လက်မှတ်ဖိုး အလကားဖြစ်သွားမှာစိုးလို့" မိုးထဲလေထဲကနေ သွားပါလိမ့်မယ်။

တကယ်တမ်းကျတော့ လက်မှတ်ဖိုးက ကုန်ပြီးသွားပါပြီ (Sunk Cost)။ 

မိတ်ဆွေ သွားသွား၊ မသွားသွား ပိုက်ဆံက ပြန်မရတော့ဘူး။

အိမ်မှာနေရင် သက်တောင့်သက်သာ ရှိဦးမယ်။ သွားရင် ပင်ပန်းမယ်။ 

ဒါပေမဲ့ စိတ်ထဲက "Concert Account" မှာ အရှုံးမပေါ်ချင်တာကြောင့် မတန်တဲ့ အလုပ်ကို ဆက်လုပ်မိနေတာပါ။

---

Digital ခေတ်နဲ့ Mental Accounting အန္တရာယ်

နည်းပညာတွေ တိုးတက်လာတာနဲ့အမျှ Mental Accounting ရဲ့ ထောင်ချောက်က ပိုနက်လာပါတယ်။

1. Credit Cards & Digital Payment: 

ငွေသား (Cash) ကို ထုတ်ပေးရရင် စိတ်ထဲမှာ "နာကျင်မှု" (Pain of Paying) ရှိပါတယ်။

ဒါပေမဲ့ Credit Card (သို့) ဖုန်းထဲကနေ KPay လိုမျိုးနဲ့ လွှဲလိုက်ရင် ပိုက်ဆံကုန်သွားတယ်လို့ သိပ်မခံစားရဘူး။

ဒါကို "Payment Decoupling" လို့ခေါ်ပါတယ်။

ငွေပေးချေမှုနဲ့ ပစ္စည်းရယူမှုကို ခွဲခြားလိုက်တဲ့အခါ သုံးရတာ ပိုလွယ်သွားပြီး ပိုသုံးမိလာပါတယ်။

2. In-App Purchases:

Game ဆော့တဲ့အခါ ငွေအစစ်နဲ့ မဝယ်ခိုင်းဘဲ "Gems" သို့မဟုတ် "Coins" တွေ ဝယ်ခိုင်းတာ သတိထားမိလား။

$5 လို့ ပြောရင် စဉ်းစားမယ်။ 500 Gems လို့ ပြောရင် "Game currency" လို့ စိတ်က သတ်မှတ်လိုက်တဲ့အတွက် သုံးရတာ ဝန်မလေးတော့ပါဘူး။

---

Mental Accounting ထောင်ချောက်ကနေ ဘယ်လိုရုန်းထွက်မလဲ?

မိတ်ဆွေရဲ့ ငွေကြေးဆုံးဖြတ်ချက်တွေ ပိုမိုမှန်ကန်စေဖို့ အောက်ပါနည်းလမ်းတွေကို ကျင့်သုံးနိုင်ပါတယ်-

၁။ ငွေအားလုံးကို တန်းတူထားပါ (Treat All Money Equally) 

ဘောနပ်စ် ရလာရင်ပဲဖြစ်ဖြစ်၊ လမ်းမှာ ပိုက်ဆံကောက်ရရင်ပဲဖြစ်ဖြစ်၊ အဲဒီငွေကို မိတ်ဆွေရဲ့ ပင်မလစာလိုပဲ တန်ဖိုးထားပါ။ "Free Money" ဆိုတဲ့ ခေါင်းစဉ်ကို ဖြုတ်လိုက်ပါ။

၂။ စောင့်ဆိုင်းပြီးမှ သုံးပါ (Wait Rule) 

မမျှော်လင့်တဲ့ ဝင်ငွေ (Windfall) ရလာရင် ချက်ချင်း မသုံးပါနဲ့။ ဘဏ်ထဲမှာ ခဏထားလိုက်ပါ။ အချိန်တစ်ခုကြာသွားတဲ့အခါ အဲဒီငွေဟာ မိတ်ဆွေရဲ့ "ပုံမှန်ငွေ" (Normal Savings) ဖြစ်သွားပါလိမ့်မယ်။ အဲဒီကျမှ လိုအပ်တာကို စဉ်းစားသုံးစွဲပါ။

၃။ ဘက်ဂျက်တစ်ခုလုံးကို ခြုံငုံကြည့်ပါ (Holistic Budgeting)

"ကော်ဖီဖိုး"၊ "အင်တာနက်ဖိုး" ဆိုပြီး စိတ်ထဲမှာ အကန့်တွေ အရမ်းခွဲမထားပါနဲ့။ ဥပမာ - ကော်ဖီဖိုး ဘက်ဂျက်ကျန်နေသေးလို့ မသောက်ချင်ဘဲ ဝင်သောက်တာမျိုး မလုပ်ပါနဲ့။ မိမိရဲ့ ငွေကြေးအခြေအနေတစ်ခုလုံးကို ခြုံငုံသုံးသပ်ပါ။

၄။ နည်းပညာကို ပြန်အသုံးချပါ

ဒီနေ့ခေတ် Mobile Banking App တချို့မှာ ငွေကို Category ခွဲပြီး ပြတတ်ပါတယ်။ ကိုယ်ဘယ်နေရာမှာ သုံးတာများနေလဲဆိုတာကို Data ကြည့်ပြီး ဆုံးဖြတ်ပါ။ စိတ်ခံစားချက်နဲ့ မဆုံးဖြတ်ပါနဲ့။

---

အနှစ်ချုပ် (Summary)

Mental Accounting ဆိုတာ ငွေကြေးကို ရင်းမြစ်နဲ့ သုံးစွဲပုံပေါ်မူတည်ပြီး စိတ်ထဲမှာ တန်ဖိုးမတူသလို သတ်မှတ်တဲ့ အမှားတစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။

ငွေ ၁ သောင်း ဟာ ဘယ်ကပဲရရ တန်ဖိုး ၁ သောင်းပါပဲ။

ဘောနပ်စ်ရငွေကို ပေါ့ပေါ့ပါးပါး မသုံးပစ်လိုက်ပါနဲ့။

Credit Card သို့မဟုတ် Digital Payment သုံးတဲ့အခါ ငွေသားသုံးသလို သတိထားပါ။

Action Plan:

ဒီလထဲမှာ မိတ်ဆွေ "မမျှော်လင့်ဘဲ ရလာတဲ့ငွေ" (ဥပမာ - လက်ဆောင်၊ ဘောနပ်စ်၊ ပြန်အမ်းငွေ) ရှိခဲ့လား။ အဲဒီငွေကို ဘယ်လိုသုံးလိုက်မိလဲ ပြန်စဉ်းစားကြည့်ပါ။

နောက်တစ်ခါ ဒီလိုငွေမျိုးဝင်လာရင် "ဒါ ငါ့ရဲ့ ပင်ပင်ပန်းပန်းရှာထားတဲ့ လစာငွေပဲ" လို့ စိတ်ထဲက ရေရွတ်ပြီးမှ သုံးစွဲဖို့ ဆုံးဖြတ်ချက်ချကြည့်ပါ။

Author : 12min Notes Myanmar