False Consensus Effect

"ငါကြိုက်တာကို သူများတွေလည်း ကြိုက်မှာပဲ" လို့ တွေးမိဖူးလား? (စီးပွားရေးမှာ အကြီးအကျယ် အရှုံးပေါ်စေတဲ့ False Consensus Effect အန္တရာယ်)

မိတ်ဆွေ... ဒီလိုအဖြစ်မျိုး ကြုံဖူးလား?

ကိုယ်က ကျန်းမာရေးလိုက်စားတဲ့သူဆိုပါတော့။

မနက်တိုင်း လေ့ကျင့်ခန်းလုပ်တယ်၊ အစားအသောက် ဆင်ခြင်တယ်။ ကိုယ့်စိတ်ထဲမှာ "ဒါက အကောင်းဆုံးနေထိုင်နည်းပဲ၊ လူတိုင်း ဒီလိုနေသင့်တယ်" လို့ ထင်နေမိတယ်။

ဒါပေမဲ့ မိသားစု ထမင်းဝိုင်းရောက်လို့ ဒီအကြောင်း ပြောလိုက်တဲ့အခါ တခြားသူတွေက ကိုယ့်လောက် စိတ်မဝင်စားကြဘူး။

တချို့ကဆို "အပင်ပန်းခံနေတာပဲ" ဆိုပြီးတောင် မြင်ကြသေးတယ်။ 

အဲဒီအခါ ကိုယ်က အံ့ဩသွားတယ်။ 

"ဟာ... လူတိုင်း ဒီလို ကျန်းမာတာကို ကြိုက်မယ်ထင်ထားတာ၊ မဟုတ်ပါလား" ဆိုပြီးတော့ပေါ့။

ဒါဟာ မိတ်ဆွေတစ်ယောက်တည်း ဖြစ်တာမဟုတ်ပါဘူး။ 

ဒါကို စိတ်ပညာမှာ False Consensus Effect လို့ခေါ်ပါတယ်။

ဒီနေ့မှာတော့ ဒီစိတ်ပညာသဘောတရားကို နားလည်ပြီး ကိုယ့်ရဲ့ စီးပွားရေး၊ စီမံခန့်ခွဲမှုနဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်ချတဲ့နေရာတွေမှာ အမှားနည်းအောင် ဘယ်လိုလုပ်မလဲဆိုတာ ဆွေးနွေးကြရအောင်။

---

False Consensus Effect ဆိုတာ ဘာလဲ?

False Consensus Effect ဆိုတာ ကိုယ့်ရဲ့ ယုံကြည်ချက်၊ ခံယူချက်နဲ့ အပြုအမူတွေကို တခြားလူတွေကလည်း လက်ခံသဘောတူကြလိမ့်မယ်လို့ အလွန်အကျွံ ထင်မြင်ယူဆမိခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။

ရိုးရိုးရှင်းရှင်း ပြောရရင်တော့ "ငါထင်သလိုပဲ သူများတွေလည်း ထင်ကြမှာပါ" လို့ ကိုယ့်စိတ်နဲ့နှိုင်းပြီး မှားယွင်းကောက်ချက်ချမိတာပါ။ 

ကိုယ်က နိုင်ငံရေးပါတီတစ်ခုကို ကြိုက်ရင် တခြားသူအများစုလည်း အဲဒီပါတီကိုပဲ ကြိုက်မယ်လို့ ထင်တာမျိုး၊ ကိုယ်က ကော်ဖီကြိုက်ရင် တစ်လောကလုံး ကော်ဖီကြိုက်တယ်လို့ ထင်နေတာမျိုးပေါ့။

---

ဘာကြောင့် ဒီလိုဖြစ်ရတာလဲ? (အဓိက အကြောင်းရင်း ၃ ချက်)

လူတွေက မသိလိုက်ဘဲ ဒီအမှားကို ဘာလို့ ကျူးလွန်မိကြသလဲဆိုတော့ အဓိက အချက် (၃) ချက်ကြောင့်ပါ။

၁။ ဦးနှောက်က လွယ်တာကိုပဲ ရွေးခြင်း (Cognitive Simplicity) 

ကျွန်တော်တို့ ဦးနှောက်က ပျင်းပါတယ်။ လူတိုင်းရဲ့ မတူညီတဲ့ အမြင်တွေကို လိုက်စူးစမ်းရတာ ပင်ပန်းတော့ "ငါနဲ့တူမှာပါလေ" လို့ ယူဆလိုက်တာက ဦးနှောက်အတွက် အလုပ်ပိုသက်သာပါတယ်။

ဒါကို စိတ်ပညာမှာ Availability Heuristic လို့ခေါ်ပါတယ်။ ကိုယ့်ခေါင်းထဲမှာ ကိုယ့်အကြိုက်က အရင်ပေါ်လာတော့ ဒါကိုပဲ အမှန်တရားလို့ ယူဆလိုက်တာပါ။

၂။ ကိုယ့်အသိုင်းအဝိုင်းနဲ့ပဲ နေခြင်း (Social Comparison) 

ကျွန်တော်တို့က ကိုယ်နဲ့ အမြင်တူတဲ့သူတွေ၊ ဝါသနာတူတဲ့သူတွေနဲ့ပဲ ပေါင်းသင်းလေ့ရှိပါတယ်။ (ဥပမာ - Facebook မှာ ကိုယ်နဲ့ အမြင်တူတဲ့သူတွေကိုပဲ Friend ဖြစ်ထားတာမျိုးပေါ့)။

ဒီတော့ ကိုယ့်ပတ်ဝန်းကျင်မှာ ကိုယ်နဲ့တူတဲ့သူတွေချည်းပဲ တွေ့နေရတဲ့အခါ "လောကကြီးတစ်ခုလုံးက ဒီလိုပါလား" လို့ မှားယွင်းစွာ ကောက်ချက်ချမိတတ်ပါတယ်။ ဒါကို Echo Chamber လို့လည်း ခေါ်ပါတယ်။

၃။ ကိုယ့်ကိုယ်ကို အထင်ကြီးလိုစိတ် (Self-Enhancement) 

"ငါတွေးတာမှန်တယ်၊ လူအများစုလည်း ငါ့လိုပဲတွေးကြတယ်" လို့ ယူဆလိုက်ခြင်းက ကိုယ့်ရဲ့ ယုံကြည်မှု (Self-esteem) ကို တက်စေပါတယ်။

ကိုယ်က လူအများနဲ့ တစ်သားတည်းရှိတယ်လို့ ခံစားရရင် စိတ်လုံခြုံမှု ရတတ်ပါတယ်။

---

စီးပွားရေးနဲ့ လုပ်ငန်းခွင်မှာ ဘယ်လိုထိခိုက်နိုင်သလဲ?

ဒီ Bias (ဘက်လိုက်မှု) ဟာ လုပ်ငန်းခွင်မှာ တော်တော်လေး အန္တရာယ်များပါတယ်။

(၁) ထုတ်ကုန်အသစ် ထုတ်တဲ့အခါ

 မန်နေဂျာတစ်ယောက်က သူ့ Product ကို သူအရမ်းကြိုက်နေတော့ "Customer တွေလည်း ဒါကို ကြိုက်မှာသေချာတယ်" ဆိုပြီး ဈေးကွက်သုတေသန (Market Research) သေချာမလုပ်ဘဲ ထုတ်လိုက်တယ်။

တကယ်တမ်း ဈေးကွက်ထဲရောက်တော့ ဘယ်သူမှ မဝယ်ကြဘူး။ ကိုယ့်အကြိုက်က ဈေးကွက်အကြိုက် မဟုတ်မှန်း နောက်ကျမှ သိလိုက်ရတာမျိုးပေါ့။

(၂) ခေါင်းဆောင်မှုအပိုင်း

မန်နေဂျာက အလုပ်လုပ်ပုံစနစ်အသစ်တစ်ခုကို ချပြတယ်။ သူ့စိတ်ထဲမှာတော့ "ဒါက အရမ်းကောင်းတယ်၊ ဝန်ထမ်းတွေ သဘောကျမှာပဲ" လို့ ထင်နေတယ်။

တကယ်တမ်း ဝန်ထမ်းတွေဘက်က အဆင်မပြေဘဲ တီးတိုးတီးတိုး ဖြစ်လာတဲ့အခါ မန်နေဂျာက အံ့ဩပြီး လက်မခံနိုင်ဖြစ်တတ်ပါတယ်။

---

စိတ်ဝင်စားစရာ လေ့လာမှု (The Sandwich Board Experiment)

၁၉၇၇ ခုနှစ်က စိတ်ပညာရှင် Ross နဲ့ အဖွဲ့ဟာ ကျောင်းသားတွေကို စမ်းသပ်မှုတစ်ခု လုပ်ခဲ့ပါတယ်။ 

ကျောင်းသားတွေကို "Eat at Joe's" (Joe ဆိုင်မှာ လာစားပါ) ဆိုတဲ့ ကြော်ငြာဆိုင်းဘုတ်ကို လည်ပင်းမှာဆွဲပြီး ကျောင်းဝင်းထဲ လမ်းလျှောက်ခိုင်းပါတယ်။

ကြော်ငြာဆိုင်းဘုတ် ဆွဲမယ်လို့ သဘောတူတဲ့သူတွေက "တခြားကျောင်းသားတွေလည်း လက်ခံကြမှာပါ" လို့ ထင်ကြတယ်။

ငြင်းတဲ့သူတွေကကျတော့ "ဘယ်သူက ဒီလို အရူးပုံစံမျိုး လုပ်ချင်မှာလဲ၊ တခြားသူတွေလည်း ငြင်းမှာပဲ" လို့ ထင်ကြပြန်တယ်။

ဘယ်ဘက်ကပဲဖြစ်ဖြစ် သူတို့ဆုံးဖြတ်ချက်ကို အများစုက သဘောတူလိမ့်မယ်လို့ပဲ ထင်နေကြတာ တွေ့ရပါတယ်။

---

လက်တွေ့ကမ္ဘာမှ သင်ခန်းစာများ (Case Studies)

၁။ Ice Bucket Challenge (ဆိုရှယ်မီဒီယာ၏ လှည့်စားမှု)

၂၀၁၄ ခုနှစ်လောက်က ရေခဲရေနဲ့ ခေါင်းလောင်းချိုးတဲ့ Ice Bucket Challenge ကို မှတ်မိကြဦးမှာပါ။ အဲဒီတုန်းက Facebook ဖွင့်လိုက်ရင် လူတိုင်း ဒါလုပ်နေကြသလိုပဲနော်။ ဒါကြောင့် လူတိုင်းက "တစ်ကမ္ဘာလုံး ဒါကို စိတ်ဝင်စားနေကြပြီ" လို့ ထင်ခဲ့ကြတယ်။

ဒါပေမဲ့ YouGov ရဲ့ စစ်တမ်းအရ အမေရိကန်လူဦးရေရဲ့ ၃-၄% လောက်ပဲ တကယ်ပါဝင်ခဲ့ကြတာပါ။

ဆိုရှယ်မီဒီယာ Algorithm က ကိုယ်စိတ်ဝင်စားတာကိုပဲ ရွေးပြတတ်တော့ ကျွန်တော်တို့က လူနည်းစုလုပ်တာကို လူအများစုလို့ ထင်ယောင်ထင်မှား ဖြစ်တတ်ပါတယ်။

၂။ အမေရိကန် ရွေးကောက်ပွဲ (၂၀၁၆)

၂၀၁၆ ခုနှစ်တုန်းက မီဒီယာတွေ၊ ပညာရှင်တွေအကုန်လုံးနီးပါးက Hillary Clinton နိုင်မယ်လို့ ထင်ခဲ့ကြတယ်။

သူတို့အသိုင်းအဝိုင်း၊ သူတို့ပတ်ဝန်းကျင်မှာ Donald Trump ကို မကြိုက်ကြတော့ "တစ်နိုင်ငံလုံးလည်း မကြိုက်လောက်ဘူး" လို့ ယူဆခဲ့ကြတယ်။

တကယ်တမ်း ရလဒ်ထွက်တော့ မှားသွားတယ်။ ဒါက False Consensus Effect ရဲ့ ဂန္ထဝင်မြောက် ဥပမာတစ်ခုပါပဲ။

---

AI နည်းပညာနဲ့ False Consensus Effect

ဒီနေ့ခေတ် AI တွေမှာလည်း ဒီပြဿနာရှိပါတယ်။ AI ကို သင်ကြားပေးတဲ့ Data (အချက်အလက်) တွေက လူတွေဆီက လာတာကိုး။

ဥပမာ - Amazon က ဝန်ထမ်းရွေးချယ်တဲ့ AI တစ်ခုကို စမ်းသပ်ဖူးပါတယ်။ သူတို့ရဲ့ အရင် Data အဟောင်းတွေမှာ အမျိုးသားဝန်ထမ်းတွေက များနေတော့ AI က "အမျိုးသားဖြစ်မှ အလုပ်နဲ့တော်တယ်" လို့ မှားယွင်းကောက်ချက်ချပြီး အမျိုးသမီး လျှောက်ထားသူတွေကို အမှတ်လျှော့ပစ်ခဲ့ဖူးပါတယ်။

ဒါဟာ ဖန်တီးသူတွေရဲ့ Bias (ဘက်လိုက်မှု) က AI ဆီ ရောက်သွားတဲ့ သဘောပါပဲ။

---

ဒီအမှားကနေ ဘယ်လိုရုန်းထွက်မလဲ? (Action Plan)

လုပ်ငန်းရှင်တစ်ယောက်၊ ခေါင်းဆောင်တစ်ယောက်အနေနဲ့ ဒီအမှားမကျူးလွန်မိအောင် အောက်ပါနည်းလမ်းတွေကို သုံးနိုင်ပါတယ်။

(၁) ကိုယ့်ကိုယ်ကို ပြန်မေးခွန်းထုတ်ပါ (Self-Awareness)

ဆုံးဖြတ်ချက်တစ်ခု မချခင် "ဒါ ငါကြိုက်တာလား၊ တကယ်ပဲ အများကြိုက်တာလား" လို့ ကိုယ့်ကိုယ်ကို ပြန်မေးပါ။ ကိုယ့်အကြိုက်က လူတိုင်းရဲ့ အကြိုက်မဟုတ်ဘူးဆိုတာ အမြဲသတိရပါ။

(၂) မတူညီတဲ့ အမြင်တွေကို ရှာဖွေပါ (Seek Diverse Opinions)

ကိုယ့်ကို အမြဲထောက်ခံမယ့်သူတွေနဲ့ပဲ မတိုင်ပင်ပါနဲ့။ ကိုယ်နဲ့ အမြင်မတူတဲ့သူတွေ၊ မတူညီတဲ့ နောက်ခံရှိသူတွေကို မေးမြန်းပါ။ "Echo Chamber" ထဲကနေ ရုန်းထွက်ပါ။

(၃) Data ကို ကြည့်ပါ (Seek Real-World Data)

ထင်မြင်ချက် (Opinion) ကို အားမကိုးပါနဲ့။ လက်တွေ့ အချက်အလက် (Data) ကို ရှာပါ။

ဥပမာ - ဖောက်သည်တွေ တကယ်ဝယ်မဝယ် Survey ကောက်ကြည့်တာမျိုး၊ Review တွေ ဖတ်ကြည့်တာမျိုး လုပ်ပါ။

(၄) ကိုယ်ချင်းစာကြည့်ပါ (Practice Empathy)

တခြားသူနေရာကနေ ဝင်ကြည့်ပါ။ သူတို့ ဘာလို့ ဒီလိုတွေးတာလဲဆိုတာ နားလည်အောင် ကြိုးစားပါ။

---

အနှစ်ချုပ် (Summary)

False Consensus Effect ဆိုတာ ကိုယ့်ရဲ့ အမြင်နဲ့ ခံယူချက်တွေကို တခြားသူတွေလည်း အပြည့်အဝ လက်ခံထားတယ်လို့ အလွန်အကျွံ ထင်မြင်မိခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။

ဒါဟာ ဦးနှောက်ရဲ့ ဖြတ်လမ်းနည်း (Heuristics)၊ ကိုယ်နဲ့တူသူတွေနဲ့ပဲ ပေါင်းသင်းခြင်း နဲ့ ကိုယ့်ကိုယ်ကို ယုံကြည်မှု တိုးလိုခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာပါတယ်။

ခေါင်းဆောင်တွေနဲ့ လုပ်ငန်းရှင်တွေအနေနဲ့ ကိုယ့်ရဲ့ "အထင်" ကို "အမှန်" လို့ မယူဆဘဲ၊ မတူညီတဲ့ အမြင်တွေကို နားထောင်ခြင်း၊ Data ကို အခြေခံခြင်းတို့ဖြင့် ဒီအမှားကို ရှောင်ရှားနိုင်ပါတယ်။

Author : 12min Notes Myanmar