12min Notes Myanmar
Identifiable Victim Effect
Identifiable Victim Effect
ဒီနေ့တော့ လူ့စိတ်ရဲ့ အင်မတန် ထူးဆန်းပြီး စိတ်ဝင်စားစရာကောင်းတဲ့ ဖြစ်စဉ်တစ်ခုအကြောင်း ပြောပြချင်ပါတယ်။
ခင်ဗျား Facebook သုံးရင်း သတိထားမိဖူးလား။
ကလေးလေးတစ်ယောက် ကျန်းမာရေးမကောင်းလို့ အကူအညီလိုနေတဲ့ Post ကိုမြင်ရင် လူတွေက ဝိုင်းပြီး "Sad" တွေ နှိပ်ကြ၊ ငွေတွေ လှူကြ၊ Share ကြနဲ့ ပွက်လောရိုက်သွားတတ်တယ်။
ဒါပေမဲ့ "မြန်မာနိုင်ငံမှာ ကလေးအယောက် (၁) သန်း အာဟာရပြတ်လပ်နေပါတယ်" ဆိုတဲ့ သတင်းကိုကျတော့ လူတွေက အဲ့လောက် စိတ်မဝင်စားကြဘဲ ကျော်သွားတတ်ကြတယ်။
ဒါဟာ လူတွေက ရက်စက်လို့လား။
မဟုတ်ပါဘူး။
ဒါဟာ လူ့ဦးနှောက်ရဲ့ သဘာဝတစ်ခုဖြစ်တဲ့ Identifiable Victim Effect ကြောင့် ဖြစ်ရတာပါ။
ကဲ... ဒီသဘောတရားက ဘာလဲ၊ ဘာကြောင့်ဖြစ်တာလဲ၊ ကိုယ့်ဘဝနဲ့ လုပ်ငန်းခွင်မှာ ဘယ်လိုပြန်သုံးမလဲဆိုတာ လေ့လာကြည့်ရအောင်။
[12min Explainer Series: Post 12]
−−−−−−−−−−−−−−−−−−−−−
Identifiable Victim Effect ဆိုတာ ဘာလဲ?
ရှင်းရှင်းပြောရရင်တော့ "မြင်ရသူ တစ်ယောက်ကို ကယ်ချင်ပေမယ့်၊ မမြင်ရသူ အများကြီးကို လစ်လျူရှုမိခြင်း" လို့ ဆိုနိုင်ပါတယ်။
လူတွေဟာ ဒုက္ခရောက်နေတဲ့ သတ်သတ်မှတ်မှတ် လူတစ်ယောက် (Identifiable Victim) ရဲ့ မျက်နှာ၊ နာမည်၊ ဇာတ်လမ်းကို သိလိုက်ရတဲ့အခါမှာ ကူညီချင်စိတ်၊ သနားစိတ် (Empathy) အကြီးအကျယ် ဖြစ်ပေါ်လာပါတယ်။
ဒါပေမဲ့ လူအများကြီး (စာရင်းဇယားတွေ၊ ကိန်းဂဏန်းတွေ) ဒုက္ခရောက်နေတာကို ကြားရတဲ့အခါမှာတော့ အဲ့ဒီလောက် ခံစားချက် မဖြစ်ပေါ်ပါဘူး။
"လူတစ်ယောက် သေဆုံးခြင်းက ဝမ်းနည်းစရာဇာတ်လမ်းဖြစ်ပေမဲ့၊ လူတစ်သန်း သေဆုံးခြင်းကျတော့ စာရင်းဇယားတစ်ခုသာ ဖြစ်သွားတယ်။" — ဂျိုးဇက် စတာလင် (Joseph Stalin)
ဒီစကားက ရက်စက်တယ်လို့ ထင်ရပေမဲ့၊ စိတ်ပညာရှုထောင့်ကကြည့်ရင် လူတွေရဲ့ တုံ့ပြန်ပုံကို ကွက်တိ ပြောပြနေတာပါ။
−−−−−−−−−−−−−−−−−−−−−
ဘာကြောင့် ဒီလိုဖြစ်ရတာလဲ။ (The Psychology Behind It)
သိပ္ပံနည်းကျ ပြောရရင်တော့ ကျွန်တော်တို့ရဲ့ ဦးနှောက်က Rationality (ဆင်ခြင်တုံတရား) ထက် Emotion (စိတ်ခံစားချက်) ကို ပိုဦးစားပေးလို့ပါပဲ။
၁။ The Affect Heuristic (စိတ်ခံစားချက်ဖြင့် ဆုံးဖြတ်ခြင်း)
ကျွန်တော်တို့ဟာ ဆုံးဖြတ်ချက်ချတဲ့အခါ "ဒါက ယုတ္တိရှိရဲ့လား" လို့ စဉ်းစားတာထက် "ငါ ဘယ်လို ခံစားရလဲ" ဆိုတာကို အရင်ဦးစားပေးမိတတ်ပါတယ်။ မျက်နှာမြင်ရတဲ့ ကလေးတစ်ယောက်ရဲ့ ပုံပြင်က စိတ်နှလုံးကို ကိုင်လှုပ်နိုင်စွမ်း (Emotional trigger) ပိုများပါတယ်။
၂။ Overwhelmed (ဝန်ပိသွားခြင်း)
"ကလေး အယောက် ၁ သန်း ဒုက္ခရောက်နေတယ်" ဆိုတာကို ကြားရရင် ဦးနှောက်က "ဟာ... ငါ ကူညီလို့လည်း ဘာမှထူးမှာ မဟုတ်ပါဘူး၊ များလွန်းတယ်" ဆိုပြီး အလိုလို တံခါးပိတ်လိုက်ပါတယ်။ ဒါကို Psychic Numbing လို့ခေါ်တယ်။ ဒါပေမဲ့ "မောင်မောင် ဆိုတဲ့ ကလေးတစ်ယောက် ဗိုက်ဆာနေတယ်" ဆိုရင်တော့ "အော်... ငါ ဒါကို ဖြေရှင်းပေးနိုင်တယ်" ဆိုပြီး လက်လှမ်းမီတယ်လို့ ခံစားလိုက်ရပါတယ်။
၃။ Ex-post vs. Ex-ante
အဖြစ်ဆိုးတစ်ခု ဖြစ်ပြီးသွားမှ (ဥပမာ - ရေဘေးသင့်ပြီးမှ) ဒုက္ခရောက်နေသူကို မြင်ရရင် လူတွေက ပိုကူညီချင်ကြတယ်။ အနာဂတ်မှာ ဖြစ်လာနိုင်တဲ့ အန္တရာယ် (ဥပမာ - ရာသီဥတုဖောက်ပြန်မှု ကာကွယ်ရေး) အတွက် ကြိုတင်ကာကွယ်ဖို့ကျတော့ စိတ်ဝင်စားမှု နည်းကြတယ်။
−−−−−−−−−−−−−−−−−−−−−
လက်တွေ့ စမ်းသပ်ချက်များ (The Evidence)
ဒီအချက်ကို သက်သေပြဖို့အတွက် သုတေသီ Daniel Västfjäll နဲ့ အဖွဲ့က စမ်းသပ်မှုတစ်ခု လုပ်ခဲ့ပါတယ်။
Group A: Rokia ဆိုတဲ့ ၇ နှစ်အရွယ် မိန်းကလေးတစ်ယောက် ငတ်မွတ်နေတဲ့အကြောင်း ပုံနဲ့တကွ ပြပြီး အလှူခံတယ်။
Group B: Moussa ဆိုတဲ့ ၉ နှစ်အရွယ် ကောင်လေးတစ်ယောက်အကြောင်း ပြပြီး အလှူခံတယ်။
Group C: Rokia နဲ့ Moussa နှစ်ယောက်လုံးရဲ့ ပုံကိုပြပြီး အလှူခံတယ်။
ရလဒ်က ဘာဖြစ်မယ်ထင်လဲ။
ကလေးတစ်ယောက်တည်း (Group A or B) ပြတဲ့အခါ လူတွေက ပိုက်ဆံပိုလှူကြပါတယ်။
ကလေးနှစ်ယောက် (Group C) ဖြစ်သွားတာနဲ့ လှူချင်စိတ်နဲ့ လှူတဲ့ပမာဏ လျော့ကျသွားပါတယ်။
ဆိုလိုတာက Victim အရေအတွက် များလာလေလေ၊ ကျွန်တော်တို့ရဲ့ သနားကရုဏာစိတ် (Compassion) က လျော့နည်းသွားလေလေပါပဲ။
နောက်ထပ် နာမည်ကြီး ဥပမာတစ်ခုကတော့ အမေရိကန်က ဘတ်စ်ကားမောင်းသမား အဘိုးအိုတစ်ယောက် အနိုင်ကျင့်ခံရတဲ့ ဗီဒီယိုပါ။
အဲ့ဒီဗီဒီယို Viral ဖြစ်သွားတော့ လူတွေက ဒေါ်လာ ၅ သိန်းကျော် ဝိုင်းလှူကြပါတယ်။
တကယ်တော့ အဲ့ဒီငွေပမာဏဟာ ရင်သားကင်ဆာသည် (၂၅၀) စာလောက်ကို ကုသပေးနိုင်တဲ့ ပမာဏပါ။
ဒါပေမဲ့ ကိန်းဂဏန်းတွေ (ကင်ဆာသည်များ) ဟာ လူတစ်ယောက် (ဘတ်စ်ကားသမား) လောက် စိတ်လှုပ်ရှားမှု မပေးနိုင်ခဲ့ပါဘူး။
−−−−−−−−−−−−−−−−−−−−−
ကိုယ့်ဘဝနဲ့ လုပ်ငန်းခွင်မှာ ဘယ်လိုအသုံးချမလဲ။
ဒီသဘောတရားကို နားလည်ထားရင် ခင်ဗျားအနေနဲ့ ပိုကောင်းတဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်တွေ ချနိုင်သလို၊ သူတပါးကို စည်းရုံးတဲ့နေရာမှာလည်း ပိုထိရောက်စေနိုင်ပါတယ်။
၁။ အလှူရှင်/ဆုံးဖြတ်ချက်ချသူ အနေဖြင့် (To Avoid the Bias)
စိတ်ခံစားချက်ကို သတိပြုပါ။ Viral ဖြစ်နေတဲ့ Post တစ်ခုကို မြင်ပြီး ချက်ချင်း ငွေအများကြီး မလှူလိုက်ပါနဲ့။ "ငါ စိတ်လှုပ်ရှားသွားလို့ လှူချင်တာလား၊ တကယ်လိုအပ်လို့ လှူတာလား" လို့ ကိုယ့်ကိုယ်ကို မေးပါ။
စနစ်ကို ကြည့်ပါ။ လူတစ်ယောက်တည်းကို ပုံအောလှူမယ့်အစား၊ လူအများကြီးကို ထိရောက်စွာ ကူညီပေးနိုင်တဲ့ အဖွဲ့အစည်းတွေ၊ စနစ်တွေကို ပိုဦးစားပေး စဉ်းစားပါ။
၂။ စီးပွားရေးနှင့် Marketing သမားများအတွက် (To Leverage the Effect)
Storytelling is King: သင့်ကုန်ပစ္စည်း သို့မဟုတ် ဝန်ဆောင်မှုအကြောင်း ပြောတဲ့အခါ Data တွေချည်းပဲ မပြောပါနဲ့။ Customer တစ်ယောက်ရဲ့ အောင်မြင်မှု ဇာတ်လမ်း (Success Story) ဒါမှမဟုတ် ပြဿနာပြေလည်သွားပုံကို ဇာတ်လမ်းဆင်ပြီး ပြောပါ။
One Person Focus: Charity (ပရဟိတ) လုပ်ငန်း လုပ်နေသူဆိုရင် "ကျွန်မတို့ ရန်ပုံငွေ လိုနေပါတယ်" လို့ ပြောမယ့်အစား "ဒီကလေးငယ်လေး ကျောင်းဆက်တက်ဖို့ သင့်အကူအညီလိုပါတယ်" ဆိုပြီး တစ်ဦးတစ်ယောက်ချင်းစီရဲ့ ပုံရိပ်ကို အသုံးပြုပါ။
−−−−−−−−−−−−−−−−−−−−−
အဓိက မှတ်သားစရာ (Key Takeaway)
Identifiable Victim Effect ဆိုတာ လူတွေဟာ စာရင်းဇယား (Statistics) တွေထက် မျက်နှာမြင်ရတဲ့ လူတစ်ဦးတစ်ယောက် (Specific Individual) ကို ပိုပြီး စာနာကူညီတတ်တဲ့ သဘောတရားဖြစ်ပါတယ်။
ဒါကြောင့် နောက်တစ်ခါ သတင်းတစ်ခု၊ အလှူခံ Post တစ်ခု၊ ဒါမှမဟုတ် လုပ်ငန်းခွင် ပြဿနာတစ်ခုကို တွေ့ရင်...
"ငါ့ရဲ့ စိတ်ခံစားချက်က ငါ့ရဲ့ ယုတ္တိရှိမှုကို လွှမ်းမိုးနေသလား" ဆိုတာ အမြဲ သတိကပ်လိုက်ပါ။
ဒါကို သတိပြုမိသွားရင် ခင်ဗျားဟာ ပိုပြီး မျှတ၊ ပိုပြီး ထိရောက်တဲ့ လူသားတစ်ယောက် ဖြစ်လာပါလိမ့်မယ်။
Let's Think Better, Together!
~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~
တကယ်လို့ သင်က...
Applied Business Psychology & Behavioral Science ပညာရပ်တွေကို စီးပွားရေးလုပ်ငန်းခွင်အတွက် မြန်မာလို အကျယ်ပြန့်ဆုံး၊ အစုံလင်ဆုံး ဦးဦးဖျားဖျား ရယူအသုံးချချင်တယ်ဆိုရင်တော့ သတင်းကောင်းရှိနေပါပြီ။
✅ ဖန်တီးချိန်နာရီပေါင်း ၁၀၀၀ ကျော်နဲ့
✅ Resource တန်ဖိုးချည်း သိန်း ၁၇၀ ကျော်တန်ဖိုးရှိတဲ့
✅ ကမ္ဘာကျော် Business Psychology & Behavioral Science လျှို့ဝှက်ချက်တွေကို
12min Notes Myanmar (Est. 2019) က အသစ်ဖန်တီးလိုက်တဲ့ "မြန်မာ့ပထမဆုံး” Profits Max Program တစ်ခုတည်းမှာ အဆီအနှစ်ထုတ်ထားပြီး အဆင်သင့် ရယူနိုင်ပါပြီ။
အသေးစိတ်ကို ဒီလင့်ခ်မှာ လေ့လာလိုက်ပါ။
Author : 12min Notes Myanmar
