Benjamin Franklin Effect

ရန်သူကို မိတ်ဆွေဖြစ်စေခဲ့တဲ့ Benjamin ရဲ့ ပြောင်းပြန်လှန် စိတ်ပညာ (Benjamin Franklin Effect)

ဒါကို ကြားလိုက်ရတာ နည်းနည်းထူးဆန်းနေနိုင်ပါတယ်။

ကျွန်တော်တို့က လူတွေ ကိုယ့်ကို သဘောကျစေချင်ရင် သူတို့ကို အရင် အကူအညီပေးရမယ်၊ လက်ဆောင်ပေးရမယ်လို့ ထင်တတ်ကြတယ်။ 

ဒါပေမဲ့ စိတ်ပညာမှာတော့ ဆန့်ကျင်ဘက်နည်းလမ်းတစ်ခုက ပိုပြီး အစွမ်းထက်နေတာကို တွေ့ရပါတယ်။

အဲ့ဒါကတော့ Benjamin Franklin Effect ပါပဲ။

ဒါဟာ လူမှုဆက်ဆံရေး၊ စီးပွားရေး၊ ဦးဆောင်မှု (Leadership) တွေမှာပါ အသုံးဝင်တဲ့ အစွမ်းထက် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ နည်းဗျူဟာတစ်ခုပါ။ 

ဒီနေ့ ကျွန်တော်တို့ ဒါကို အသေးစိတ် ရှင်းပြပါမယ်။

Benjamin Franklin Effect ဆိုတာ ဘာလဲ?

ရှင်းရှင်းလေးပါ။ 

Benjamin Franklin Effect ဆိုတာက "ကျွန်တော်တို့က တစ်စုံတစ်ယောက်ကို အကူအညီတစ်ခုခု (a favor) ပေးလိုက်ပြီးတဲ့အခါ၊ အဲ့ဒီလူကို အရင်ကထက် ပိုပြီး သဘောကျသွားတတ်ကြတယ်" ဆိုတဲ့ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဖြစ်စဉ်တစ်ခုပါ။

ဟုတ်ပါ့မလား။ 

ကိုယ်က ပိုက်ဆံအိတ်ကောက်ရလို့ သွားပေးတဲ့လူကို ပိုခင်သွားတာမျိုးလား? 

မဟုတ်ပါဘူး။ 

ဒီနေရာမှာ ပြောချင်တဲ့ အဓိကအချက်က၊ ကိုယ်က မသိမသာ မကြိုက်တဲ့လူ၊ ဒါမှမဟုတ် သာမန်ပဲ သဘောထားတဲ့လူတစ်ယောက်ကို ကိုယ်က အကူအညီတစ်ခုခု ပေးလိုက်မိတဲ့အခါ၊ ကိုယ့်ဦးနှောက်က အဲ့ဒီလူအပေါ်ထားတဲ့ အမြင်ကို "အပေါင်းလက္ခဏာ" ဘက် ပြောင်းလိုက်တာကို ဆိုလိုတာပါ။

ဒီနာမည်ကတော့ အမေရိကန်နိုင်ငံကို တည်ထောင်သူ (Founding Fathers) တွေထဲက တစ်ယောက်ဖြစ်တဲ့ Benjamin Franklin ရဲ့ ဇာတ်လမ်းတစ်ပုဒ်ကနေ လာတာပါ။

📖 ရန်သူကို မိတ်ဆွေဖြစ်စေခဲ့တဲ့ စာအုပ်

Benjamin Franklin ဟာ ပင်ဆယ်ဗေးနီးယား လွှတ်တော်အမတ် ဖြစ်နေတုန်းက၊ သူ့ကို ပြင်းပြင်းထန်ထန် ဝေဖန်တိုက်ခိုက်နေပြီး နိုင်ငံရေးအရ အမြင်မတူတဲ့ ပြိုင်ဘက်တစ်ယောက် ရှိပါတယ်။ 

Franklin က သူ့ကိုပြန်တိုက်ခိုက်မယ့်အစား၊ နည်းဗျူဟာတစ်ခု သုံးခဲ့တယ်။

သူက အဲ့ဒီပြိုင်ဘက်ဆီသွားပြီး၊ "ခင်ဗျားဆီမှာ အရမ်းရှားပါးပြီး တန်ဖိုးရှိတဲ့ စာအုပ်တစ်အုပ်ရှိတယ်လို့ ကြားတယ်။ ကျွန်တော် အဲ့ဒါလေးကို ခဏလောက် ငှားဖတ်လို့ရမလား" ဆိုပြီး ယဉ်ယဉ်ကျေးကျေးနဲ့ အကူအညီတောင်းခဲ့တယ်။

ဟိုလူကလည်း (နည်းနည်းတော့အံ့သြပြီး) စာအုပ်ကို ငှားလိုက်တယ်။ 

Franklin က စာအုပ်ကို တစ်ပတ်လောက်အကြာမှာ ကျေးဇူးတင်စကား မှတ်စုလေးနဲ့အတူ သေသေချာချာ ပြန်ပေးလိုက်တယ်။

ရလဒ်? 

နောက်တစ်ခါ လွှတ်တော်မှာတွေ့တော့ အရင်လို မျက်နှာထားတင်းတင်းနဲ့မဟုတ်ဘဲ၊ Franklin ကို ပြုံးပြနှုတ်ဆက်လာတယ်။ 

အဲ့ဒီနောက်မှာ သူတို့နှစ်ယောက်ဟာ ရန်သူဘဝကနေ တစ်သက်တာ မိတ်ဆွေကောင်းတွေ ဖြစ်သွားကြပါတယ်။

🧠 ဘာကြောင့် ဒီလိုဖြစ်ရတာလဲ?

ဒီဖြစ်စဉ်ရဲ့ နောက်ကွယ်က အဓိကတရားခံကတော့ Cognitive Dissonance (သိမြင်မှု မကိုက်ညီခြင်း) ဆိုတဲ့ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အခြေအနေကြောင့်ပါ။

ဒါက ဘယ်လိုအလုပ်လုပ်သလဲဆိုတော့...

ကျွန်တော်တို့ရဲ့ ဦးနှောက်ဟာ အတွေး (Belief) နဲ့ အပြုအမူ (Action) ကိုက်ညီနေတာကို သဘောကျတယ်။ မကိုက်ညီရင် (Dissonance ဖြစ်ရင်) အရမ်းမသက်မသာ ခံစားရပြီး၊ အဲ့ဒီ မကိုက်ညီမှုကို ဖြေရှင်းဖို့ ကြိုးစားရတယ်။

Benjamin Franklin ရဲ့ ပြိုင်ဘက်မှာ ဒီလိုဖြစ်သွားတယ်လို့ တွေးကြည့်ရအောင်-

1. သူ့ရဲ့အတွေး (Belief): "ငါ Franklin ကို သဘောမကျဘူး။ သူက ငါ့ပြိုင်ဘက်။"

2. သူ့ရဲ့အပြုအမူ (Action): "ငါ Franklin ကို ငါ့ရဲ့ တန်ဖိုးရှိတဲ့ ရှားပါးစာအုပ် ငှားလိုက်တယ်။"

3. Dissonance (စိတ်ထဲမှာ ရှုပ်ထွေးသွားမှု): "ငါမကြိုက်တဲ့လူကို ငါက ဘာလို့ အကူအညီ ပေးလိုက်တာလဲ? ငါ့စာအုပ်ကို ဘာလို့ ငှားလိုက်တာလဲ?"

4. ဦးနှောက်ရဲ့ဖြေရှင်းချက် (Resolution): ဦးနှောက်က "အပြုအမူ" (ငှားလိုက်ပြီးပြီ) ကို ပြန်ပြင်လို့မရတော့ဘူး။ ဒါကြောင့် "အတွေး" ကို ပြင်လိုက်တယ်။ "ဪ... တကယ်တော့ Franklin က ထင်သလောက် မဆိုးပါဘူး။ သူက တော်တဲ့လူတစ်ယောက်ပဲ။ ဒါကြောင့်လည်း ငါ သူ့ကို စာအုပ်ငှားလိုက်တာပေါ့။"

ဒီလိုနည်းနဲ့၊ သူ့ရဲ့ 'အပြုအမူ' ကို မှန်ကန်ကြောင်း သက်သေပြဖို့အတွက်၊ သူ့ရဲ့ 'ခံစားချက်' ကို ပြောင်းလိုက်တာပါ။

"ငါ သူ့ကို ကူညီခဲ့တယ်။ ဒါကြောင့် ငါ သူ့ကို သဘောကျရမယ်။" ဆိုပြီး ဖြစ်သွားတယ်။

ဒါကို Self-Perception Theory (ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ရှုမြင်သုံးသပ်ခြင်း သီအိုရီ) နဲ့လည်း တွဲပြီး ရှင်းပြလို့ရပါတယ်။ 

"ငါက သူ့ကို ကူညီနေတဲ့သူတစ်ယောက်ပဲ" လို့ ကိုယ့်အပြုအမူကို ကိုယ်ပြန်သုံးသပ်ပြီး "ဒါဆို ငါက သူ့ကို သဘောကျတဲ့သူ ဖြစ်ရမယ်" လို့ ကောက်ချက်ချလိုက်တာမျိုးပါ။

🚀 လက်တွေ့ဘဝမှာ ဘယ်လိုအသုံးချမလဲ?

ဒီ Effect ကို မှန်မှန်ကန်ကန် အသုံးချတတ်ရင် အရမ်းအစွမ်းထက်ပါတယ်။

၁။ အလုပ်ခွင် နှင့် ဆက်ဆံရေး (Workplace & Relationships)

ကိုယ့်နဲ့ အမြင်မတူတဲ့ လုပ်ဖော်ကိုင်ဖက် (co-worker)၊ ကိုယ့်ကို သိပ်သဘောမကျဘူးလို့ ထင်ရတဲ့ အထက်လူကြီး (Boss) ဒါမှမဟုတ် ကိုယ်နဲ့ ဆက်ဆံရေး တင်းမာနေတဲ့သူတစ်ယောက်ယောက် ရှိပါသလား။

သူ့ဆီကနေ သေးငယ်ပြီး ကျိုးကြောင်းဆီလျော်တဲ့ အကူအညီ (a small, reasonable favor) တစ်ခုခု တောင်းကြည့်ပါ။

ဥပမာ- "အစ်ကို/အစ်မ၊ ဒီ Presentation slide ကို ခဏလောက် ကြည့်ပေးပါဦး၊ အဆင်ပြေလားလို့။ အစ်ကိုက ဒီအပိုင်းတွေမှာ အတွေ့အကြုံများတော့ အကို့အမြင်လေးကို နားထောင်ချင်လို့ပါ။"

ဒါမှမဟုတ် "ဒီ report ကိစ္စနဲ့ပတ်သက်ပြီး မင်းရဲ့ အမြင်ကို ငါ နည်းနည်းလောက် နားထောင်ချင်တယ်"

အရေးကြီးတာက − အကူအညီတောင်းတာက သူ့ရဲ့ ကျွမ်းကျင်မှု (Expertise) ဒါမှမဟုတ် အမြင် (Opinion) ကို အသိအမှတ်ပြုတဲ့ ပုံစံဖြစ်ရပါမယ်။ သူ့ကို ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုးဖြစ်စေတဲ့ အကူအညီကြီးမျိုး (ဥပမာ- "ငါ့အလုပ်တွေ အကုန်လာကူလုပ်ပေး") မဖြစ်ရပါဘူး။

၂။ စီးပွားရေး နှင့် အရောင်း (Business & Sales)

Customer တွေက ကိုယ့် Brand ကို သစ္စာရှိစေချင် (Loyal ဖြစ်စေချင်) လား? သူတို့ကို ကိုယ့်အတွက် အလုပ်သေးသေးလေးတွေ လုပ်ခိုင်းပါ။

Lay's "Do Us a Flavor" Campaign:

Lay's အာလူးကြော်က "Do Us a Flavor" (ကျွန်တော်တို့ကို အရသာတစ်ခု ပေးပါ) ဆိုတဲ့ campaign တစ်ခု လုပ်ခဲ့တယ်။ Customer တွေကို 'အရသာအသစ် ထုတ်ဖို့ idea ပေးပါ' ဆိုပြီး 'အကူအညီတောင်း' လိုက်တာပါ။

Customer တွေ သန်းနဲ့ချီပြီး idea တွေ ပေးပို့ခဲ့ကြတယ်။ 

ရလဒ်က? 

အရောင်း (Sales) တွေ တက်လာရုံတင်မကပါဘူး။ အဲ့ဒီ idea ပေးခဲ့တဲ့သူတွေဟာ Lay's brand အပေါ် "ငါတို့ ပါဝင်ဖန်တီးထားတဲ့ Brand" ဆိုတဲ့ ခံစားချက် (Sense of Ownership) ရသွားပြီး အရင်ကထက် အများကြီး ပိုပြီး Brand Loyal ဖြစ်သွားကြတယ်။

ဒီနည်းလမ်းကို ဈေးရောင်းı ညှိနှိုင်းရေး (negotiation) လုပ်နေတုန်းမှာတောင် သုံးလို့ရပါတယ်။ 

လေ့လာမှုတစ်ခုအရ၊ ဈေးညှိနှိုင်းနေတုန်း ရောင်းသူက ဝယ်သူကို အကူအညီသေးသေးလေးတစ်ခု (ဥပမာ- "ဆိုင်ကို သဘောကျရင် သူငယ်ချင်းတစ်ယောက်လောက် ညွှန်းပေးပါလား") တောင်းလိုက်တဲ့အခါ၊ ဝယ်သူက "အပြန်အလှန်" (reciprocal) ဆက်ဆံရေးလို့ ခံစားရပြီး ဈေးဝယ်ဖို့ ဆုံးဖြတ်ချက် ပိုလွယ်သွားတာကို တွေ့ရပါတယ်။

⚠️ သတိထားရမယ့်အချက် နှင့် ရှောင်ရှားနည်း

ဒီ Effect က အစွမ်းထက်သလို၊ ဒါကို 'အလွဲသုံးစားလုပ်ခြင်း' (Manipulation) လည်း ဖြစ်နိုင်တယ်ဆိုတာ သတိပြုရပါမယ်။

ဘယ်လို အချက်တွေကို သတိထားရမလဲ?

(၁) အကူအညီ အကြီးကြီးတွေ မတောင်းရ − အခုမှသိတဲ့လူကို လေဆိပ်လိုက်ပို့ခိုင်းတာမျိုး၊ ပိုက်ဆံအများကြီး ချေးတာမျိုး လုပ်လို့မရပါဘူး။ ဒါက ဆန့်ကျင်ဘက် ရလဒ် (Backfire) ဖြစ်စေပြီး ကိုယ့်ကို ပိုမုန်းသွားနိုင်ပါတယ်။ သေးငယ်တဲ့ (Small) အကူအညီ ကသာ အလုပ်ဖြစ်ပါတယ်။

(၂) ရည်ရွယ်ချက် မကောင်းရင် မသုံးပါနဲ့ − တခြားသူကို ထိန်းချုပ်ဖို့၊ အနိုင်ကျင့်ဖို့၊ ပညာပြဖို့ ရည်ရွယ်ချက်နဲ့ ဒီနည်းလမ်းကို သုံးတာမျိုး ရှောင်ပါ။

ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ပြန်ပြီး ဆန်းစစ်ကြည့်ပါ။

တစ်ယောက်ယောက် (ဒါမှမဟုတ် Brand တစ်ခု) က ကိုယ့်ကို အကူအညီတောင်းလာလို့ ကိုယ်ကူညီလိုက်တယ်။ ပြီးမှ "ဘာလို့ ငါ ဒီလူ/ဒီ Brand ကို အရင်ကထက် ပိုသဘောကျသွားရတာလဲ" ဆိုတာ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ပြန်သုံးသပ်ပါ။

ကိုယ့်ရဲ့ ခံစားချက်က တကယ် စစ်မှန်ရဲ့လား? ဒါမှမဟုတ် ကိုယ်က အကူအညီပေးလိုက်လို့ ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ Cognitive Dissonance ကို ဖြေရှင်းနေတာလား? 

ဒါတွေကို သတိထားမိလိုက်တာနဲ့တင်၊ အကျိုးသင့်အကြောင်းသင့် ပိုပြီး မြင်နိုင်သွားပါလိမ့်မယ်။ 

အနှစ်ချုပ် (Key Takeaway)

Benjamin Franklin Effect ဆိုတာက ကျွန်တော်တို့ဟာ ကိုယ့်ကို အကူအညီပေးဖူးတဲ့သူတွေထက်၊ ကိုယ်က အကူအညီပေးဖူးတဲ့သူတွေ ကို စိတ်ထဲမှာ ပိုပြီး သဘောကျတတ်၊ သံယောဇဉ်တွယ်တတ်ကြတယ် ဆိုတဲ့အချက်ပါ။

ဒါဟာ ကျွန်တော်တို့ရဲ့ ဦးနှောက်က Cognitive Dissonance (အတွေးနဲ့ အပြုအမူ မကိုက်ညီမှု) ကို ဖြေရှင်းတဲ့ နည်းလမ်းတစ်ခုပါ။ "ငါ သူ့ကို ကူညီခဲ့တယ်၊ ဒါကြောင့် ငါ သူ့ကို သဘောကျရမယ်" ဆိုပြီး ကိုယ့်စိတ်ကိုကိုယ် ပြန်ညှိလိုက်တာပါ။

ဒါကြောင့် ဆက်ဆံရေးတစ်ခုကို တည်ဆောက်ချင်ရင်၊ ဒါမှမဟုတ် ရန်သူကို မိတ်ဆွေဖြစ်ချင်ရင်၊ သူ့ကို အကူအညီတွေ သွားပေးနေမယ့်အစား၊ သူ့ဆီကနေ သေးငယ်ပြီး ကျိုးကြောင်းဆီလျော်တဲ့ အကူအညီလေးတစ်ခု ကို ယဉ်ယဉ်ကျေးကျေး တောင်းကြည့်လိုက်ပါ။

©12minNotesMyanmar-Est.2019

~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ 

Contact us easily:

YouTube: https://www.youtube.com/12minNotesMyanmar

Facebook: https://www.facebook.com/12minNotes

Messenger: https://m.me/12minNotes

Telegram: https://t.me/My12minNotesBot

Website: https://12minnotes.com

Author : 12min Notes Myanmar