Gambler's Fallacy

မထွက်တာကြာပြီမို့ ဒီတစ်ခါတော့ထွက်ပြီလို့ တွေးနေလား? (ခင်ဗျားကို ပိုက်ဆံကုန်စေမယ့် Gambler's Fallacy ထောင်ချောက်)

မိတ်ဆွေ... ဒီလိုအခြေအနေမျိုး ကြုံဖူးလား?

ချဲထိုးတာပဲဖြစ်ဖြစ်၊ စတော့ရှယ်ယာ ကစားတာပဲဖြစ်ဖြစ်၊ ဒါမှမဟုတ် ရိုးရိုးရှင်းရှင်း ခေါင်းပန်းလှန်တာပဲဖြစ်ဖြစ်ပေါ့။ 

ခေါင်း" (Head) ကျတာ ၅ ခါဆက်တိုက်ရှိနေပြီဆိုရင် ၆ ကြိမ်မြောက်မှာတော့ "ပန်း" (Tail) ကျဖို့ သေချာသလောက်ရှိနေပြီလို့ တွေးမိဖူးလား။ 

(ဒါမှမဟုတ်)

"ဒီဂဏန်းက မထွက်တာကြာပြီ၊ ဒီတစ်ပတ်တော့ ထွက်ကိုထွက်ရမယ်" လို့ တွက်မိဖူးလား။

အဖြေက "ဟုတ်တယ်" ဆိုရင်တော့ မိတ်ဆွေတစ်ယောက်တည်း မဟုတ်ပါဘူး။ 

ကမ္ဘာကျော် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းရှင်တွေ၊ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူတွေတောင် မှားတတ်ကြတဲ့ စိတ်ပညာဆိုင်ရာ ထောင်ချောက်တစ်ခုထဲကို ရောက်နေတာပါ။

ဒါကို Gambler's Fallacy လို့ခေါ်ပါတယ်။ 

ဒီနေ့မှာတော့ ဒီအမှားက ဘာလဲ၊ ဘယ်လိုအလုပ်လုပ်လဲ၊ ကိုယ့်ရဲ့ စီးပွားရေးနဲ့ ဘဝဆုံးဖြတ်ချက်တွေမှာ မမှားရအောင် ဘယ်လိုရှောင်ကြမလဲဆိုတာကို ရှင်းပြပေးသွားပါမယ်။

---

Gambler's Fallacy ဆိုတာ ဘာလဲ?

Gambler's Fallacy ဆိုတာက အတိတ်ကဖြစ်ပျက်ခဲ့တဲ့ (ကျပန်း) ဖြစ်ရပ်တွေက အနာဂတ်မှာဖြစ်လာမယ့် ဖြစ်ရပ်တွေကို လွှမ်းမိုးနိုင်တယ်လို့ မှားယွင်းစွာ ယုံကြည်တဲ့ စိတ်အခြေအနေတစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။

ရိုးရိုးလေး ရှင်းပြရရင် -

ကျပန်းဖြစ်ရပ် (Random Event) တစ်ခုမှာ အရင်အကြိမ်တွေတုန်းက ရလဒ်တစ်ခုတည်း ဆက်တိုက်ထွက်နေလို့ နောက်တစ်ကြိမ်မှာ ပြောင်းပြန်ရလဒ် ထွက်လာလိမ့်မယ်လို့ ထင်မြင်ယူဆခြင်းပါ။

ဥပမာ - ခေါင်းပန်းလှန်တဲ့အခါ ခေါင်း (Head) ကျတာ ၅ ခါဆက်တိုက်ရှိနေပြီ ဆိုပါစို့။

သင်္ချာသဘောတရားအရ ၆ ကြိမ်မြောက်မှာ ခေါင်းကျနိုင်ခြေကော၊ ပန်းကျနိုင်ခြေကောက ၅၀% (50/50) စီပါပဲ။

အကြိမ်ရေ ၁၀၀ မြောက်ပဲဖြစ်ဖြစ်၊ ၁၀၀၀ မြောက်ပဲဖြစ်ဖြစ် ဖြစ်နိုင်ခြေ (Probability) က ၅၀-၅၀ ပါပဲ။

ဒါပေမဲ့ ကျွန်တော်တို့ရဲ့ စိတ်က "ပန်း မကျတာကြာပြီမို့ ဒီတစ်ခါ ပန်း ကျတော့မယ်" လို့ ယုံကြည်မိနေတတ်ပါတယ်။

ကမ္ဘာကျော် Monte Carlo ဖြစ်ရပ်မှန်

ဒီသဘောတရားကို အထင်ရှားဆုံး သက်သေပြခဲ့တဲ့ သမိုင်းဝင်ဖြစ်ရပ်တစ်ခု ရှိပါတယ်။

၁၉၁၃ ခုနှစ်တုန်းက မိုနာကိုနိုင်ငံ၊ Monte Carlo ကာစီနိုမှာပါ။

Roulette (ဘီးဝိုင်းလှည့် ကစားနည်း) မှာ ဘောလုံးလေးက အမည်းရောင် (Black) အကွက်ထဲကို ဆက်တိုက် ကျနေခဲ့ပါတယ်။

၁၀ ကြိမ်ဆက်တိုက် အမည်းကျတယ်။

ကစားသမားတွေက "ဟာ... အမည်းကျတာ များနေပြီ၊ ဒီတစ်ခါ အနီ (Red) ကျတော့မှာ သေချာတယ်" ဆိုပြီး အနီဘက်မှာ ပိုက်ဆံတွေ အများကြီး ပုံအောပြီး လောင်းကြတယ်။

ဒါပေမဲ့ အမည်းပဲ ထပ်ကျတယ်။

လူတွေက ပိုပြီးသေချာတယ်ဆိုပြီး အနီဘက်မှာ ပိုပြီးထပ်လောင်းကြတယ်။

ရလဒ်ကတော့... 

၂၆ ကြိမ်ဆက်တိုက် အမည်းရောင်ပဲ ကျခဲ့ပါတယ်။ 

၂၇ ကြိမ်မြောက်ကျမှ အနီရောင် ထွက်လာခဲ့ပါတယ်။ 

ဒီဖြစ်ရပ်ကြောင့် ကစားသမားတွေဟာ ဒေါ်လာသန်းပေါင်းများစွာ ဆုံးရှုံးခဲ့ရပါတယ်။

ဒါကို "The Monte Carlo Fallacy" လို့လည်း ခေါ်ကြပါတယ်။

---

ဘာကြောင့် ဒီလိုအမှားမျိုး ဖြစ်ရတာလဲ? (The Psychology Behind It)

ကျွန်တော်တို့ရဲ့ ဦးနှောက်က Pattern (ပုံစံခွက်) တွေကို ရှာဖွေဖို့ တည်ဆောက်ထားလို့ပါ။

၁။ ကျပန်းသဘောတရားကို လက်မခံချင်ခြင်း (We dislike randomness)

လူ့သဘောသဘာဝက အရာရာကို အကြောင်းပြချက် ရှာချင်ကြပါတယ်။

"ဒီလောက်အကြိမ်များများ အမည်းကျနေမှတော့၊ သဘာဝတရားက မျှအောင်လုပ်တဲ့အနေနဲ့ အနီပြန်ပေးရမယ်" လို့ ကျွန်တော်တို့ ထင်ကြတယ်။

ဒါကို "Self-correcting process" လို့ ထင်မှတ်မှားကြတာပါ။ တကယ်တမ်း သဘာဝတရား (Chance) မှာ "မျှတမှု" ဆိုတာ မရှိပါဘူး။ ဖြစ်နိုင်ခြေ (Probability) ပဲ ရှိတာပါ။

၂။ နမူနာအနည်းငယ်ကို အမှန်တရားလို့ ထင်ခြင်း (Law of Small Numbers) 

Law of Small Numbers ဆိုတဲ့ သဘောတရားအရ၊ ကျွန်တော်တို့က အကြိမ်ရေနည်းနည်းလေး (ဥပမာ - ၅ ကြိမ်လောက်) ဖြစ်ပျက်တာကိုကြည့်ပြီး ရေရှည်ဖြစ်နိုင်ခြေအဖြစ် ကောက်ချက်ချတတ်ကြပါတယ်။

---

နေ့စဉ်ဘဝနှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းခွင်မှ ဥပမာများ

ဒီ Fallacy က လောင်းကစားဝိုင်းမှာတင် ရှိတာမဟုတ်ပါဘူး။

ကျွန်တော်တို့ရဲ့ စီးပွားရေးနဲ့ စီမံခန့်ခွဲမှုတွေမှာလည်း ဝင်ရောက်နှောင့်ယှက်နေပါတယ်။

၁။ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုနှင့် စတော့ရှယ်ယာ (Investing)

ရွှေဈေး၊ ဒေါ်လာဈေး ကစားတဲ့သူတွေ၊ စတော့ရှယ်ယာ ကစားတဲ့သူတွေမှာ ဒါမျိုး ခဏခဏတွေ့ရပါတယ်။

ဈေးက ဆက်တိုက်တက်နေတာ ၅ ရက်ရှိပြီ၊ ဒါကြောင့် မနက်ဖြန်ကျရင် ဈေးကျတော့မယ်ဆိုပြီး ရောင်းထုတ်လိုက်တာမျိုး။ (တကယ်တမ်း ဈေးကွက် Trend က ဆက်တက်နေနိုင်ပါတယ်)။

ရှယ်ယာဈေးကျနေတာ ကြာပြီမို့၊ ပြန်တက်ရတော့မယ်ဆိုပြီး အရှုံးခံ ဆက်ကိုင်ထားတာမျိုး။

၂။ ဝန်ထမ်းခေါ်ယူခြင်း (Hiring)

မန်နေဂျာတစ်ယောက်က အင်တာဗျူးလုပ်တဲ့အခါ ရှေ့က ၃ ယောက်ဆက်တိုက် အရည်အချင်းရှိတဲ့သူတွေ ဖြစ်နေတယ် ဆိုပါစို့။

၄ ယောက်မြောက်လူကို အင်တာဗျူးတဲ့အခါ "ရှေ့က ၃ ယောက်တောင် တော်နေပြီဆိုတော့၊ ဒီတစ်ယောက်ကတော့ ညံ့လောက်တယ်" လို့ မသိစိတ်က ကြိုတွေးပြီး ဆုံးဖြတ်ချက် လွဲမှားသွားတတ်ပါတယ်။

တကယ်တမ်း လူတစ်ယောက်ချင်းစီရဲ့ အရည်အချင်းက သီးခြားစီပါ။

၃။ ထုတ်ကုန်အသစ်မိတ်ဆက်ခြင်း (Product Launch)

ကုမ္ပဏီတစ်ခုက ထုတ်ကုန် ၃ ခု ဆက်တိုက် အောင်မြင်ထားတယ်။ ဒီတော့ "ငါတို့ ကံကောင်းနေတယ်၊ နောက်တစ်ခုလည်း သေချာပေါက် အောင်မြင်မှာပဲ" လို့ (Hot Hand Fallacy) တွေးတာမျိုး၊

သို့မဟုတ် "၃ ခုတောင် အောင်မြင်ထားပြီဆိုတော့ နောက်တစ်ခုက ကျရှုံးဖို့ အလှည့်ရောက်ပြီ" လို့ တွေးပြီး မလိုအပ်ဘဲ စိုးရိမ်တာမျိုးတွေ ဖြစ်တတ်ပါတယ်။

---

Gambler's Fallacy ကို ဘယ်လိုကျော်လွှားမလဲ?

ဆုံးဖြတ်ချက်မှန်တွေချနိုင်ဖို့ ဒီအချက် ၃ ချက်ကို အမြဲသတိရပါ။

(၁) ဖြစ်ရပ်တွေက ဆက်စပ်မှုရှိမရှိ ခွဲခြားပါ (Identify Independence) 

အန်စာတုံး လှိမ့်တာ၊ ချဲထိုးတာ၊ ခေါင်းပန်းလှန်တာတွေက Independent Events (သီးခြားလွတ်လပ်သော ဖြစ်ရပ်များ) ဖြစ်ပါတယ်။

အရင်တစ်ခေါက်က ဘာထွက်ခဲ့တယ်ဆိုတာက နောက်တစ်ခေါက် ရလဒ်အပေါ် လုံးဝ (လုံးဝ) သက်ရောက်မှု မရှိပါဘူး။ ဒါကို လက်ခံပါ။

(၂) အကြောင်းရင်းကို ရှာပါ (Look for Cause, Not Pattern) 

ဈေးကွက်တစ်ခု ပျက်တော့မယ်လို့ ထင်ရင် "ဈေးတက်တာကြာပြီမို့" လို့ မတွေးဘဲ၊ "စီးပွားရေး အချက်အလက်တွေ (Data) အရ ဈေးကျနိုင်ခြေရှိလား" ဆိုတာကိုပဲ စိစစ်ပါ။

အကြောင်းပြချက် ခိုင်ခိုင်လုံလုံ ရှာပါ။

(၃) စာရင်းအင်းပညာကို အလေးထားပါ (Trust Statistics) 

စိတ်ခံစားမှု (Feeling) ကို မယုံပါနဲ့။ ဖြစ်နိုင်ခြေ (Probability) ကို ယုံပါ။ ဒင်္ဂါးပြားတစ်ခုရဲ့ ခေါင်းကျနိုင်ခြေက အမြဲတမ်း ၅၀% ဆိုတာကို သတိရပါ။

---

အနှစ်ချုပ် (Summary)

Gambler's Fallacy ဆိုတာ အတိတ်ကဖြစ်ပျက်ခဲ့တဲ့ ကျပန်းဖြစ်ရပ်တွေက အနာဂတ်ကို လွှမ်းမိုးတယ်လို့ မှားယွင်းစွာ ယူဆခြင်းဖြစ်တယ်။

"အလှည့်ကျဖို့ နီးပြီ"၊ "မထွက်တာကြာပြီမို့ ထွက်တော့မယ်" ဆိုတဲ့ အတွေးတွေက သင့်ကို ငွေကုန်ကြေးကျ များစေနိုင်ပါတယ်။

စီးပွားရေးနဲ့ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုတွေမှာ "Trend" (လားရာ) နဲ့ "Chance" (ကံတရား) ကို ကွဲကွဲပြားပြား မြင်အောင်ကြည့်ပါ။

Data နဲ့ အကြောင်းအကျိုးခိုင်လုံမှုမရှိဘဲ၊ အတိတ်က ပုံစံ (Pattern) တွေကိုကြည့်ပြီး အနာဂတ်ကို မဆုံးဖြတ်ပါနဲ့။

မိတ်ဆွေအနေနဲ့ ကိုယ့်လုပ်ငန်းခွင် ဒါမှမဟုတ် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုမှာ "ငါတော့ ကံကောင်းနေပြီ/ ကံဆိုးနေပြီ" ဆိုတဲ့ ခံစားချက်နဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်ချမိတာမျိုး ရှိခဲ့ဖူးလား? 

နောက်တစ်ခါ ဆုံးဖြတ်ချက်မချခင် "ဒီကိစ္စနှစ်ခုက တကယ်ရော ဆက်စပ်မှုရှိရဲ့လား?" လို့ ကိုယ့်ကိုယ်ကို မေးခွန်းထုတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုချင်ပါတယ်။

Author : 12min Notes Myanmar