Einstellung Effect

ကျွမ်းကျင်မှုက သင့်ကို ဒုက္ခပေးနေသလား? (The Einstellung Effect)

"ငါတို့က အရင်ကတည်းက ဒီလိုပဲ လုပ်ခဲ့တာပဲ၊ အခုလည်း ဒီလိုပဲ ဆက်လုပ်မယ်" ဆိုတဲ့ စကားမျိုးကို ကိုယ့်ရုံးခန်းထဲမှာ၊ ဒါမှမဟုတ် ကိုယ့်လုပ်ငန်းခွင်မှာ ကြားဖူးကြမယ်ထင်ပါတယ်။

တစ်ခါတလေမှာ ပြဿနာတစ်ခုကို ဖြေရှင်းဖို့ အရမ်းလွယ်ကူတဲ့ နည်းလမ်းအသစ်တွေ ရှိနေပေမယ့်၊ ကျွန်တော်တို့က ကိုယ်ကျွမ်းကျင်ပြီးသား၊ လက်ပူတိုက်နေကျ နည်းလမ်းဟောင်းတွေကိုပဲ ဇွတ်ဖက်တွယ်ထားတတ်ကြပါတယ်။

ဒါကို ပညာရပ်စကားနဲ့ Einstellung Effect လို့ခေါ်ပါတယ်။

ဒီနေ့မှာတော့ ကျွန်တော်တို့ရဲ့ ဦးနှောက်က ဘာလို့ အသစ်အဆန်းတွေကို လက်မခံချင်ကြတာလဲ? 

ဒါကို ဘယ်လိုကျော်လွှားပြီး ပိုတော်တဲ့ လူတစ်ယောက်ဖြစ်အောင် လုပ်မလဲဆိုတာကို ရှင်းပြပေးသွားမှာပါ။

~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~

Einstellung Effect ဆိုတာ ဘာလဲ?

Einstellung Effect ဆိုတာ ပြဿနာတစ်ခုကို ဖြေရှင်းတဲ့အခါ ပိုကောင်းတဲ့၊ ပိုမြန်တဲ့ နည်းလမ်းသစ်ရှိနေလျက်နဲ့၊ ကိုယ်အရင်က သုံးဖူးတဲ့ အောင်မြင်ခဲ့ဖူးတဲ့ နည်းလမ်းဟောင်းကိုပဲ ဆက်သုံးနေမိတဲ့ စိတ်အခြေအနေ (Cognitive Bias) တစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။

"Einstellung" ဆိုတာ ဂျာမန်စကားလုံးဖြစ်ပြီး "Attitude" (သဘောထား) ဒါမှမဟုတ် "Setting" (ပုံသေ သတ်မှတ်ချက်) လို့ အဓိပ္ပာယ်ရပါတယ်။ 

လွယ်လွယ်ပြောရရင်တော့ "ပုံသေကားကျ တွေးခေါ်မှု ထောင်ချောက်" ပါပဲ။

ဥပမာ - ရန်ကုန်မြို့ထဲမှာ ကားလမ်းပိတ်နေမှန်းသိရက်နဲ့၊ ဖြတ်လမ်းနည်းလမ်းသစ်ကို မစမ်းရဲဘဲ ကိုယ်နေ့တိုင်းမောင်းနေကျ လမ်းဟောင်းအတိုင်းပဲ မောင်းပြီး ကားပိတ်ခံနေရသလိုမျိုးပေါ့။

~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~

ဘာကြောင့် ဒီလိုဖြစ်ရတာလဲ? (The Science Behind It)

ကျွန်တော်တို့ ဦးနှောက်က သဘာဝအရ "ပျင်း" ပါတယ်။ စွမ်းအင်ကုန်သက်သာအောင် အမြဲကြိုးစားပါတယ်။

၁။ Synaptic Plasticity (ဦးနှောက်လမ်းကြောင်းများ)

ကျွန်တော်တို့ အလုပ်တစ်ခုကို ထပ်ခါထပ်ခါ လုပ်တဲ့အခါ ဦးနှောက်ထဲမှာ အဲဒီအလုပ်အတွက် လမ်းကြောင်း (Neural Pathway) တွေ ခိုင်မာလာပါတယ်။ အော်တိုမောင်းသလို ဖြစ်သွားတာပေါ့။

ပြဿနာတစ်ခုတွေ့တာနဲ့ ဦးနှောက်က အားစိုက်ရမယ့် လမ်းသစ်ကို မဖောက်ချင်တော့ဘဲ၊ အသင့်ရှိပြီးသား လမ်းဟောင်း (Old Pathway) ကနေပဲ အဖြေထုတ်ပေးလိုက်ပါတယ်။

၂။ Mental Set (စိတ်အစွဲ)

"အရင်တုန်းက ဒီနည်းနဲ့ အဆင်ပြေခဲ့တာပဲ" ဆိုတဲ့ အတွေးက ကျွန်တော်တို့ရဲ့ မျက်လုံးကို ပိတ်လိုက်သလို ဖြစ်သွားစေပါတယ်။ ဒါကြောင့် မျက်စိရှေ့မှာတင်ရှိနေတဲ့ ပိုကောင်းတဲ့ အဖြေကို မမြင်တော့ပါဘူး။

~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~

စိတ်ဝင်စားစရာ စမ်းသပ်ချက် (Chess Master များ၏ အမှား)

စစ်တုရင် (Chess) ကစားသမားတွေကို စမ်းသပ်ထားတဲ့ သုတေသနတစ်ခုရှိပါတယ်။

ကျွမ်းကျင်အဆင့်ရှိတဲ့ ကစားသမားတွေကို စစ်တုရင်ပုစ္ဆာတစ်ခု ပေးလိုက်ပါတယ်။

အဲဒီပုစ္ဆာမှာ အကွက် (၅) ကွက်ရွှေ့ပြီး နိုင်မယ့် နည်းလမ်းဟောင်း (Familiar Solution) တစ်ခုရှိသလို၊

အကွက် (၃) ကွက်တည်းနဲ့ နိုင်မယ့် နည်းလမ်းသစ် (Better Solution) တစ်ခုလည်း ရှိနေပါတယ်။

ရလဒ်က ဘာဖြစ်မယ်ထင်လဲ?

ကျွမ်းကျင်ကစားသမား အများစုက သူတို့ရင်းနှီးပြီးသား (၅) ကွက်ရွှေ့နည်းကိုပဲ ရွေးချယ်သွားကြပြီး၊ ပိုမြန်တဲ့ (၃) ကွက်ရွှေ့နည်းကို လုံးဝ မမြင်ခဲ့ကြပါဘူး။

ဒါဟာ Expertise (ကျွမ်းကျင်မှု) က Creativity (ဖန်တီးနိုင်စွမ်း) ကို ပိတ်ပင်လိုက်တဲ့ သဘောပါပဲ။

~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~

လက်တွေ့ဘဝ ဥပမာများ

ဒီသဘောတရားကို ကျွန်တော်တို့ ပတ်ဝန်းကျင်မှာ အများကြီး တွေ့နိုင်ပါတယ်။

၁။ ရိုးရာစီးပွားရေးလုပ်ငန်းများ (Traditional Business)

ကုန်စုံဆိုင်ပိုင်ရှင်တစ်ယောက်က စာရင်းကို စာအုပ်နဲ့ပဲ လက်ရေးနဲ့ ရေးမှတ်နေတာ နှစ် ၂၀ ရှိပြီ ဆိုပါစို့။ သူ့ကို POS စက်တွေ၊ Excel တွေ သုံးရင် ပိုမြန်တယ်၊ အချိန်ကုန်သက်သာမယ်လို့ သွားပြောရင် လက်ခံဖို့ ခက်နေပါလိမ့်မယ်။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ သူ့ဦးနှောက်က "လက်ရေးနဲ့မှတ်တာက အလုပ်ဖြစ်တယ်" လို့ ပုံသေမှတ်ထားလို့ပါပဲ။

၂။ ဒီဇိုင်းသမားများနှင့် ဆော့ဖ်ဝဲလ်များ

Graphic Designer တစ်ယောက်က Photoshop ဗားရှင်းအဟောင်းနဲ့ ကျွမ်းကျင်နေတယ်။ Generative AI tool အသစ်တွေ ပေါ်လာလို့ ခလုတ်တစ်ချက်နှိပ်ရုံနဲ့ ပြီးမယ့်အလုပ်ကို သူက လက်ဝင်တဲ့ နည်းလမ်းဟောင်းနဲ့ပဲ အချိန်ကုန်ခံ လုပ်နေတတ်ပါတယ်။ ဒါဟာ Einstellung Effect ကြောင့် နည်းပညာအသစ်ကို လေ့လာဖို့ ဝန်လေးနေတာ ဖြစ်ပါတယ်။

~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~

ဒီအစွဲက သင့်ကို ဘာတွေဆုံးရှုံးစေနိုင်လဲ?

(၁) Innovation (ဆန်းသစ်တီထွင်မှု) ကို သတ်ပစ်ခြင်း - အသစ်မစမ်းရဲရင် တိုးတက်မှု မရှိတော့ပါဘူး။

(၂) Efficiency (စွမ်းဆောင်ရည်) ကျဆင်းခြင်း - သူများတွေ ၁ နာရီနဲ့ ပြီးတဲ့အလုပ်ကို ကိုယ်က နည်းလမ်းဟောင်းမို့ ၅ နာရီ လုပ်နေရနိုင်ပါတယ်။

(၃) အခွင့်အလမ်းများ ဆုံးရှုံးခြင်း - ဈေးကွက်ပြောင်းလဲလာတဲ့အခါ အလိုက်သင့် မပြောင်းလဲနိုင်ရင် လုပ်ငန်းပါ ကျဆုံးသွားနိုင်ပါတယ်။

~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~

Einstellung Effect ကို ဘယ်လို ကျော်လွှားမလဲ?

မိတ်ဆွေအနေနဲ့ ကိုယ့်ကိုယ်ကို ဒီထောင်ချောက်ထဲ မကျအောင် ဘယ်လိုကာကွယ်မလဲ?

၁။ "ငါမသိသေးတာ ဘာရှိလဲ" လို့ မေးခွန်းထုတ်ပါ (Question Your Default)

ပြဿနာတစ်ခုတွေ့တိုင်း ခေါင်းထဲပထမဆုံးရောက်လာတဲ့ အဖြေကို ချက်ချင်းမသုံးပါနဲ့။ "ဒီနည်းလမ်းမဟုတ်ဘဲ တခြား ဘယ်လိုလုပ်လို့ရဦးမလဲ" လို့ ၁ မိနစ်လောက် အချိန်ပေး စဉ်းစားပါ။

၂။ အနားယူပါ (Incubation Period)

သုတေသနတွေအရ လူတွေက ပင်ပန်းနေတဲ့အချိန် (Tired) မှာ နည်းလမ်းဟောင်းတွေကိုပဲ ပိုဖက်တွယ်တတ်ကြသတဲ့။ ဒါကြောင့် အတွေးပိတ်နေရင် ဇွတ်မတိုးဘဲ ခဏနားလိုက်ပါ။ လမ်းလျှောက်ပါ၊ ရေချိုးလိုက်ပါ။ ဦးနှောက်ကို Refresh လုပ်ပြီးမှ ပြန်စဉ်းစားပါ။

၃။ လူသစ်တွေရဲ့ အမြင်ကို မေးပါ (Ask a Beginner)

တစ်ခါတလေမှာ လုပ်သက်ရင့်သူတွေ မမြင်တာကို လူသစ်တန်း (Junior) တွေက မြင်တတ်ပါတယ်။ သူတို့မှာ "အစွဲ" မရှိသေးလို့ပါ။ ကိုယ့် Team ထဲက အငယ်ဆုံးလူကို "မင်းသာဆို ဘယ်လိုရှင်းမလဲ" လို့ မေးကြည့်ပါ။

၄။ ပြဿနာကို အစိတ်အပိုင်းလေးတွေ ခွဲထုတ်ပါ (Break It Down)

ပြဿနာကို အလုံးလိုက်ကြီး ကြည့်မယ့်အစား အပိုင်းသေးလေးတွေ ခွဲလိုက်တဲ့အခါ နည်းလမ်းဟောင်းကို သုံးချင်စိတ် လျော့နည်းသွားပြီး နည်းလမ်းသစ်တွေကို မြင်လာနိုင်ပါတယ်။

~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~

အဓိက မှတ်သားစရာ (Key Takeaway)

"ကျွမ်းကျင်မှု (Experience) ဆိုတာ တန်ဖိုးရှိပါတယ်။

ဒါပေမဲ့ အဲဒီကျွမ်းကျင်မှုကပဲ အသစ်အသစ်တွေကို မမြင်နိုင်အောင် မျက်လုံးပိတ်ထားတတ်တယ်ဆိုတာ သတိပြုပါ။"

အလုပ်တစ်ခုကို လုပ်နေကျမို့လို့ ဆက်လုပ်နေတာလား၊ ဒါမှမဟုတ် တကယ်ပဲ အကောင်းဆုံးနည်းလမ်းမို့လို့ လုပ်နေတာလားဆိုတာ ကိုယ့်ကိုယ်ကို အမြဲ ပြန်ဆန်းစစ်ပါ။

~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~

Next Step for You: 

မိတ်ဆွေရဲ့ နေ့စဉ်လုပ်ငန်းဆောင်တာထဲက အချိန်အပေးရဆုံး အလုပ်တစ်ခုကို ရွေးပါ။

ပြီးရင် "ဒီအလုပ်ကို ဒီထက်မြန်အောင်၊ သက်သာအောင် လုပ်လို့ရမယ့် တခြားနည်းလမ်း ရှိမလား" လို့ ဒီနေ့ပဲ စတင် စဉ်းစားကြည့်လိုက်ပါ။

Author : 12min Notes Myanmar