Attentional Bias

'ဘာလို့ ငါ့ကျမှ ဒီလိုတွေဖြစ်နေရတာလဲ' (အာရုံစူးစိုက်မှု ထောင်ချောက် - Attentional Bias)

သင် Facebook သုံးနေရင်း သတင်းဆိုးတွေ၊ ကိုယ့်ကို စိတ်ညစ်စေမယ့် post တွေကိုမှ ရွေးပြီး ဖတ်မိနေတာမျိုး၊ ဒါမှမဟုတ် Diet လုပ်မယ်လို့ ဆုံးဖြတ်ထားပေမယ့် Supermarket ရောက်ရင် အချိုပွဲ (dessert) တွေထားတဲ့ စင်ကိုပဲ မျက်စိက ရောက်ရောက်သွားတာမျိုး ကြုံဖူးလား။

ဒါဟာ သင် စိတ်မခိုင်လို့၊ ဒါမှမဟုတ် ကံဆိုးလို့ မဟုတ်ပါဘူး။

ဒါဟာ သင့်ဦးနှောက်ရဲ့ "အာရုံစိုက်မှု" (Attention) အလုပ်လုပ်ပုံမှာ ရှိနေတဲ့ သဘာဝအားနည်းချက်တစ်ခုပါ။

ဒီကိစ္စကို စိတ်ပညာမှာ Attentional Bias (အာရုံစိုက်မှု ဘက်လိုက်ခြင်း) လို့ခေါ်ပါတယ်။

ဒါက ကျွန်တော်တို့ရဲ့ နေ့စဉ်ဆုံးဖြတ်ချက်တွေ၊ စိတ်ကျန်းမာရေး၊ အလုပ်ခွင်ကစလို့ အပြင်လောကနဲ့ ဆက်ဆံရေးတွေအထိ အများကြီး သက်ရောက်မှုရှိပါတယ်။

ကဲ... ဒါက ဘယ်လိုအလုပ်လုပ်လဲ၊ သူ့ကို ဘယ်လိုသတိထား ထိန်းချုပ်မလဲဆိုတာ လေ့လာကြည့်ရအောင်။

---

🎯 Attentional Bias ဆိုတာ ဘာလဲ?

ရှင်းရှင်းလေးပါ။ 

Attentional Bias ဆိုတာ ကျွန်တော်တို့ရဲ့ ဦးနှောက်က ပတ်ဝန်းကျင်မှာရှိတဲ့ အချက်အလက် (information) အားလုံးကို မျှမျှတတ မကြည့်ဘဲ၊ အချက်အလက်တချို့ကိုပဲ ရွေးပြီး အာရုံစိုက်မိနေပြီး တခြားအရာတွေကို လျစ်လျူရှုမိတဲ့ သဘာဝ ဖြစ်စဉ်တစ်ခုပါ။

ဒါက ဘာနဲ့တူသလဲဆိုတော့ မျက်လုံးပေါ်မှာ Spotlight မီးတစ်လုံး တပ်ထားသလိုပါပဲ။ အဲ့ဒီမီးက သင် "အရေးကြီးတယ်" လို့ ထင်တဲ့အရာ (ဒါမှမဟုတ် ကြောက်တဲ့အရာ) တစ်ခုတည်းကိုပဲ ထိုးထားပြီး ကျန်တဲ့အခန်းထဲက အရာအားလုံးကို အမှောင်ထဲမှာ ထားလိုက်တာမျိုးပါ။

ဘာ့ကြောင့် ဒီလိုဖြစ်ရတာလဲ?

အကြောင်းရင်းတွေ အများကြီးရှိနိုင်ပါတယ်။

• ကိုယ့်ရဲ့ လက်ရှိခံစားချက် (ဥပမာ - ဗိုက်ဆာနေတာ၊ ဝမ်းနည်းနေတာ)။

• ကိုယ့်ရဲ့ အတွင်းစိတ်က ကြောက်ရွံ့မှု (ဥပမာ - အန္တရာယ်လို့ ထင်ရတဲ့အရာ)။

• ဒါမှမဟုတ် ကိုယ့်ရဲ့ ယုံကြည်ချက်ဟောင်းတွေ ကြောင့် ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။

---

🧠 ဒီ Bias က ဘယ်နေရာတွေမှာ ဖြစ်တတ်လဲ?

ကျွန်တော်တို့ နေ့စဉ်ဘဝမှာ ဒီ Bias က ပုံစံမျိုးစုံနဲ့ ဝင်လာပါတယ်။

ဥပမာ (၁) - Diet လုပ်သူနဲ့ Supermarket

သင်က ကျန်းမာရေးအတွက် သကြားလျှော့စားမယ် (Diet) လုပ်ဖို့ ဆုံးဖြတ်လိုက်တယ်။ Supermarket သွားရင် အချိုပွဲတွေ မဝယ်တော့ဘူးလို့ ဆုံးဖြတ်ထားတယ်။ ဒါပေမဲ့ တစ်နေ့မှာ သင်က အလုပ်တွေ အရမ်းများပြီး ညစာမစားရသေးဘဲ ဗိုက်ဆာဆာနဲ့ Supermarket ကို ရောက်သွားတယ်။

သင် တခြားအရာတွေကိုပဲ ကြည့်ဖို့ ကြိုးစားပေမယ့် သင့်မျက်စိက ကွတ်ကီး (Cookies) တွေ၊ ကိတ်မုန့်တွေ ရှိတဲ့နေရာကိုပဲ ရောက်ရောက်သွားတယ်။ "မဖြစ်ဘူး၊ မဝယ်ဘူး" လို့ စိတ်ထဲက တားနေရင်းတောင် နောက်ဆုံးမှာတော့ ကွတ်ကီးဘူးတစ်ဘူးလောက် ကောက်ထည့်မိသွားတယ်။

ဒီနေရာမှာ "ဗိုက်ဆာခြင်း" (Hunger) ဆိုတဲ့ အတွင်းစိတ်အခြေအနေက သင့်ရဲ့အာရုံစိုက်မှုကို လာပြီး "ဘက်လိုက်" စေတာပါ။ ဦးနှောက်က "စွမ်းအင် မြန်မြန်ရဖို့" လိုအပ်နေတော့ သကြားများတဲ့ အစားအစာတွေကိုပဲ အလိုအလျောက် ရှာဖွေပြီး သတိထားမိစေတယ်။ ဒါကြောင့် သင့်ရဲ့ မူလ Plan (သကြားလျှော့မယ်ဆိုတာ) ပျက်သွားရတာပါ။

ဥပမာ (၂) - စိုးရိမ်စိတ် (Anxiety) နဲ့ ခြိမ်းခြောက်မှု (Threat)

Attentional Bias က စိုးရိမ်စိတ်များတတ်သူတွေ (Anxiety) မှာ ပိုပြီး သိသာပါတယ်။ ကျွန်တော်တို့ရဲ့ ဦးနှောက်ဟာ ရှေးခေတ်ကတည်းက အန္တရာယ်ကို ရှင်သန်အောင် ရှာဖွေဖို့ (Survival) လုပ်ဆောင်ရပါတယ်။ ဒါကြောင့် ပတ်ဝန်းကျင်မှာ "ခြိမ်းခြောက်မှု" လို့ ထင်ရတဲ့အရာတွေကို အရင်ဆုံး သတိထားမိအောင် အလိုအလျောက် လေ့ကျင့်ထားပြီးသားပါ။

ဒါပေမဲ့ ဒီစနစ်က လိုတာထက် ပိုအလုပ်လုပ်တဲ့အခါ ပြဿနာဖြစ်လာပါတယ်။

ဥပမာ - သင်က လူတွေနဲ့ စကားပြောရမှာ ကြောက်တဲ့ Social Anxiety နည်းနည်းရှိတယ် ဆိုပါစို့။ Meeting တစ်ခုမှာ လူတွေအများကြီးရှေ့ စကားထွက်ပြောရတဲ့အခါ၊ သင့်မျက်စိက သင့်ကို "စိတ်မဝင်စားသလို" ကြည့်နေတဲ့သူ၊ ဒါမှမဟုတ် မျက်မှောင်ကြုတ်ထားတဲ့သူ (Frown) တစ်ယောက်ဆီကိုပဲ အာရုံရောက်နေတတ်ပါတယ်။

တကယ်တော့ ကျန်တဲ့လူ ၁၀ ယောက်က သင့်ကို စိတ်ဝင်တစား နားထောင်နေရင်တောင်၊ သင့်ဦးနှောက်က အဲ့ဒီ "ခြိမ်းခြောက်မှု" (Negative cue) လို့ ထင်ရတဲ့ လူတစ်ယောက်ဆီမှာပဲ Bias ဖြစ်ပြီး အာရုံစိုက်နေတာပါ။ ဒါက သင့်ကို ပိုပြီး စိတ်လှုပ်ရှားစေ၊ ကြောက်ရွံ့စေပါတယ်။

စိတ်ဓာတ်ကျခြင်း (Depression) မှာလည်း ဒီလိုပါပဲ။ စိတ်ဓာတ်ကျနေသူတစ်ယောက်ဟာ ပတ်ဝန်းကျင်က "အကောင်းမြင်" စရာတွေကို သတိမထားမိဘဲ၊ "အဆိုးမြင်" စရာ (Negative Stimuli) တွေကိုပဲ ရွေးပြီး အာရုံစိုက်မိနေတတ်ပါတယ်။

ဥပမာ (၃) - ဆေးလိပ်ဖြတ်ခြင်း (Addiction)

ဆေးလိပ်ဖြတ်ဖို့ ကြိုးစားဖူးသူတိုင်း ဒီ Attentional Bias ရဲ့ သဘောကို ကောင်းကောင်းသိပါတယ်။ 

ဆေးလိပ်ဖြတ်မယ်လို့ ဆုံးဖြတ်လိုက်တဲ့နေ့ကျမှ ပတ်ဝန်းကျင်မှာ ဆေးလိပ်သောက်နေတဲ့သူတွေ၊ ဆေးလိပ်ကြော်ငြာတွေ၊ မီးခြစ်တွေ၊ လက်ဖက်ရည်ဆိုင်မှာ ကော်ဖီသောက်နေတဲ့ ပုံရိပ်တွေကိုမှ ပိုပြီး သတိထားမိနေတတ်ပါတယ်။

ဦးနှောက်က ဆေးလိပ်နဲ့ ဆက်စပ်တဲ့အရာ (Smoking Cues) တွေကိုပဲ ရွေးပြီး အာရုံစိုက်နေတာကြောင့် ဆေးလိပ်သောက်ချင်စိတ် (Craving) က ပိုပြင်းထန်လာပြီး ဆေးလိပ်ဖြတ်ဖို့ ခက်ခဲစေပါတယ်။

---

🤔 ဘာကြောင့် ဒီလိုဖြစ်ရတာလဲ?

ကျွန်တော်တို့ရဲ့ အာရုံစိုက်နိုင်စွမ်း (Attention) ဟာ အကန့်အသတ်ရှိပါတယ်။

တစ်ချိန်တည်းမှာ အရာအားလုံးကို အာရုံမစိုက်နိုင်ပါဘူး။

ဒါကြောင့် ဦးနှောက်က "ဘာကို အရင်အာရုံစိုက်မလဲ" ဆိုတာကို အမြဲတမ်း ဦးစားပေး (Prioritize) လုပ်နေရပါတယ်။

၁။ ရှင်သန်မှုအတွက် (Evolutionary Advantage)

ရှေးခေတ်လူသားဘဝမှာ အစားအသောက် (Food) နဲ့ အန္တရာယ် (Threats - ဥပမာ ကျား) ကို အရင်ဆုံး သတိထားမိတဲ့သူက အသက်ရှင်ဖို့ အခွင့်အလမ်း ပိုများပါတယ်။ 

ဒီစနစ်က ဒီနေ့ခေတ်အထိ ကျွန်တော်တို့ ဦးနှောက်ထဲမှာ ရှိနေတုန်းပါပဲ။ ဒါကြောင့်ပဲ ကျွန်တော်တို့က အန္တရာယ်ရှိတဲ့ သတင်းဆိုးတွေ၊ ဒေါသထွက်နေတဲ့ မျက်နှာတွေကို ပို သတိထားမိကြတာပါ။

၂။ ကိုယ့်ယုံကြည်ချက်နဲ့ ကိုက်ညီလို့ (Schemas)

ကျွန်တော်တို့မှာ အရာရာတိုင်းအပေါ် "ပုံစံခွက်" (Schema) တွေ ရှိပါတယ်။ 

ဥပမာ - "ငါက ကံမကောင်းတဲ့သူ" လို့ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ယုံကြည်ထားတဲ့သူ (Schema) ဟာ၊ သူ့ဘဝမှာ ဖြစ်ပျက်နေတဲ့ "ကံမကောင်းတဲ့" အဖြစ်အပျက်တွေကိုပဲ ရွေးပြီး အာရုံစိုက်မိပါတော့တယ်။ (ဒါက Depression ဖြစ်စေတဲ့ အကြောင်းရင်းတွေထဲက တစ်ခုပါ)။

နောက်ထပ်ဥပမာက ဈေးကြီးတဲ့ Fine-Dining Restaurant ကို သွားပြီဆိုတာနဲ့ ကိုယ့်ရဲ့ဝတ်ပုံစားပုံ၊ ပြောဆိုဆက်ဆံပုံ အပြုအမူတွေကို ပုံမှန်ထက်ပိုကောင်းအောင် ကိုယ့်ကိုယ်ကို ပြင်ဆင်လိုက်တာမျိုး။

---

💡 ဒီ Bias ကို ဘယ်လိုသတိထား ထိန်းချုပ်မလဲ။

Attentional Bias က အလိုအလျောက် (Automatic) ဖြစ်တာမို့ လုံးဝဖျောက်ပစ်ဖို့တော့ မလွယ်ပါဘူး။ ဒါပေမဲ့ သူ့ရဲ့ သက်ရောက်မှုကို "လျှော့ချဖို့" နဲ့ "စီမံခန့်ခွဲဖို့" (Manage) လုပ်နိုင်တဲ့ နည်းလမ်းတွေ ရှိပါတယ်။

၁။ ကိုယ့်ရဲ့ Trigger တွေကို ကြိုသိပြီး စီစဉ်ပါ။ (Plan Around Bias)

ရှင်းရှင်းလေးပါ။ ခုနက ဥပမာအတိုင်းပါပဲ။ ဗိုက်ဆာနေချိန် (ဒါက Bias ကို ဖြစ်စေတဲ့ Trigger) Supermarket မသွားပါနဲ့။ ညစာစားပြီးမှ သွားပါ။ ဆေးလိပ်ဖြတ်ချင်ရင် ဆေးလိပ်သောက်သူတွေနဲ့ ခဏရှောင်နေတာ၊ မီးခြစ်လို Cues တွေကို ရှင်းထားတာမျိုး လုပ်ရပါမယ်။ ကိုယ့် Bias ကို သိပြီး ကြိုတင်ကာကွယ်တာပါ။

၂။ Mindfulness (သတိပဋ္ဌာန်) လေ့ကျင့်ပါ။

Mindfulness ဆိုတာက "ငါ အခု ဘာကို အာရုံစိုက်နေမိလဲ" လို့ ကိုယ့်စိတ်ကို ကိုယ် ပြန်ပြီး သတိထားကြည့်တဲ့ လေ့ကျင့်ခန်းပါ။

သင် စိတ်တိုနေချိန်၊ ဒါမှမဟုတ် စိုးရိမ်နေချိန်မှာ သင့်စိတ်က "အဆိုးမြင်" တဲ့ အရာတွေကိုပဲ လိုက်ရှာနေတာ သတိထားမိပါလိမ့်မယ်။

ဒါကို သတိထားမိပြီဆိုရင် "ဪ၊ ငါ့စိတ်က Bias ဖြစ်နေတာပဲ" လို့ သိလိုက်ပြီး၊ ကိုယ့်ရဲ့အာရုံစိုက်မှုကို "လက်ရှိအသက်ရှူနေတာ" ဒါမှမဟုတ် ပတ်ဝန်းကျင်က "ကြားနေရတဲ့ အသံတစ်ခုခု" ဆီကို တမင်သက်သက် ရွှေ့ပြောင်းလေ့ကျင့်ကြည့်ပါ။ လေ့လာမှုတွေအရ ဒီလိုလေ့ကျင့်တာကြာလာတဲ့အခါ Bias ရဲ့ သက်ရောက်မှု လျော့ကျသွားတာ တွေ့ရပါတယ်။

၃။ CBT (Cognitive Behaviour Therapy) နည်းလမ်းများ

စိတ်ကျန်းမာရေး (Depression, Anxiety) နဲ့ ပတ်သက်လာရင်တော့ ကျွမ်းကျင်သူတွေနဲ့ CBT ကုထုံးခံယူတာက အထိရောက်ဆုံးပါ။ CBT မှာ သင်ရဲ့ အလိုအလျောက် အဆိုးမြင်တတ်တဲ့ Bias တွေကို ဘယ်လို သတိထားမိအောင်၊ ဘယ်လို ပြန်ပြီး စိန်ခေါ်မလဲ (Challenge) ဆိုတာကို လေ့ကျင့်ပေးပါတယ်။

---

အဓိက မှတ်သားစရာ (Key Takeaway)

Attentional Bias ဆိုတာ "သင်" က ရွေးချယ်တာမဟုတ်ဘဲ၊ သင့်ရဲ့ "ဦးနှောက်" က အလိုအလျောက် ရွေးချယ်ပြီး အာရုံစိုက်မိနေတာပါ။ 

ဒါဟာ သင့်ရဲ့ လက်ရှိ စိတ်ခံစားချက် (ဗိုက်ဆာတာ၊ ကြောက်တာ) ဒါမှမဟုတ် သင့်ရဲ့ အတွင်းစိတ် ယုံကြည်ချက်တွေ (Schemas) ပေါ် မူတည်ပြီး ဖြစ်လာပါတယ်။

ဒါကိုသိထားခြင်းအားဖြင့် "ငါ ဘာလို့ ဒီအရာကိုပဲ အာရုံစိုက်နေမိတာလဲ" လို့ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ပြန်မေးခွန်းထုတ်နိုင်လာပါမယ်။

ဒီလို ပြန်မေးခွန်းထုတ်နိုင်တာနဲ့ တစ်ပြိုင်နက်၊ သင်ဟာ Bias ရဲ့ သားကောင်အဖြစ်ကနေ၊ ကိုယ့်အာရုံစိုက်မှုကို ကိုယ်တိုင်ပြန်လည် ထိန်းချုပ်နိုင်သူ (Top-down Attentional Control) ဖြစ်လာပါလိမ့်မယ်။

©12minNotesMyanmar-Est.2019

~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ 

Author : 12min Notes Myanmar