12min Notes Myanmar
Authority Bias
Authority Bias
"အထက်ကခိုင်းလို့ လုပ်တာပါ..." ဆိုတဲ့ စကားရဲ့နောက်ကွယ်က ကြောက်စရာကောင်းတဲ့ အမှန်တရား (Authority Bias) ကဲ... ဒီလိုအခြေအနေမျိုးကို စဉ်းစားကြည့်ပါ။ ကုမ္ပဏီ Meeting တစ်ခုမှာ သင့် Boss က Idea အသစ်တစ်ခုကို တက်တက်ကြွကြွရှင်းပြနေတယ်။ သူ့ Idea က သိပ်မကောင်းမှန်း၊ လက်တွေ့မကျမှန်း သင်သိတယ်။ ဒါပေမဲ့ Meeting ခန်းထဲက ဘယ်သူမှ "ဒါ မဟုတ်သေးဘူးထင်တယ်" လို့ ထမပြောရဲဘူး။ အားလုံးက ခေါင်းတညိတ်ညိတ်နဲ့ "ဟုတ်ကဲ့... Boss" ပဲ လုပ်နေကြတယ်။ ဒါမှမဟုတ်... နာမည်ကြီး ဆေးရုံက "ပါမောက္ခကြီး" တစ်ယောက်က သင့်ကို ဆေးတစ်မျိုးညွှန်းလိုက်တယ်။ သင် အိမ်ပြန်ရောက်လို့ ဆေးအကြောင်း Google နည်းနည်းခေါက်ကြည့်လိုက်တော့ ဘေးထွက်ဆိုးကျိုးတွေက များနေတယ်။ ဒါပေမဲ့ သင် ဘာဆက်လုပ်သလဲ? "တော်ပါပြီ... သူက 'ပါမောက္ခကြီး' ပဲဟာ၊ ငါ့ထက်တော့ ပိုသိမှာပါ" ဆိုပြီး အဲ့ဒီဆေးကို သောက်လိုက်တယ်။ ဒီလိုဖြစ်တာ သင်တစ်ယောက်တည်း မဟုတ်ပါဘူး။ ဒါဟာ လူသားတိုင်းနီးပါးမှာရှိတဲ့ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လှည့်စားမှု (Cognitive Bias) တစ်ခုကြောင့်ပါ။ ဒါကို Authority Bias လို့ခေါ်ပါတယ်။ ဒီ Bias က ကျွန်တော်တို့ရဲ့ နေ့စဉ်ဆုံးဖြတ်ချက်တွေ၊ အလုပ်ခွင်က ပတ်ဝန်းကျင်၊ နောက်ဆုံး ကျွန်တော်တို့ရဲ့ ကျန်းမာရေးကိုတောင် ဘယ်လို ထိခိုက်စေနေသလဲဆိုတာ သေချာလေ့လာကြည့်ရအောင်။ 🎯 Authority Bias ဆိုတာ ဘာလဲ? ရှင်းရှင်းလေးပြောရရင် Authority Bias ဆိုတာ... "ရာထူး"၊ "ဂုဏ်ပုဒ်" သို့မဟုတ် "အရှိန်အဝါ" ရှိတဲ့သူ (Authority Figure) တစ်ယောက်ရဲ့ စကားကို၊ အဲ့ဒီစကားရဲ့ 'အကြောင်းအရာ' (Content) က မှန်သလား၊ မှားသလား သေချာမစစ်ဆေးဘဲ၊ ပြောတဲ့သူရဲ့ 'ဂုဏ်ပုဒ်' (Title) ကိုပဲကြည့်ပြီး အလွယ်တကူ ယုံကြည်လိုက်၊ လက်ခံလိုက်၊ လိုက်နာလိုက်တဲ့ ကျွန်တော်တို့ရဲ့ သဘောထား (Tendency) ပါပဲ။ "ဆရာဝန်ကြီး"၊ "CEO"၊ "ပါမောက္ခ"၊ "ဒါရိုက်တာ" ဒါမှမဟုတ် "အရာရှိ" တစ်ယောက်ယောက်က ပြောလိုက်ပြီဆိုရင်၊ သူတို့စကားက သာမန်လူတစ်ယောက်ပြောတာထက် အလိုအလျောက် ပိုမှန်ကန်တယ်၊ ပိုယုံကြည်ရတယ်လို့ ကျွန်တော်တို့ဦးနှောက်က သတ်မှတ်လိုက်တယ်။ 🔬 ဒီ Bias က ဘယ်လောက်တောင် အစွမ်းထက်သလဲ? (The Milgram Experiment) ဒီ Bias ရဲ့ ကြောက်စရာအကောင်းဆုံး သက်သေကတော့ 1961 ခုနှစ်က Stanley Milgram ဆိုတဲ့ စိတ်ပညာရှင်တစ်ယောက်ရဲ့ နာမည်ကျော် စမ်းသပ်မှုပါပဲ။ သူက သာမန်လူတွေကို စမ်းသပ်မှုတစ်ခုအတွက် ဖိတ်ခေါ်တယ်။ သူတို့ကို "ဆရာ" (Teacher) နေရာမှာ ထားပြီး၊ အခန်းတစ်ခန်းထဲက "ကျောင်းသား" (Learner) ကို မေးခွန်းတွေမေးခိုင်းတယ်။ "ကျောင်းသား" က အဖြေမှားတိုင်း "ဆရာ" က သူ့ကို လျှပ်စစ် Shock ပေးရမယ်။ တကယ်တော့ "ကျောင်းသား" က သရုပ်ဆောင်တစ်ယောက်ပါ။ လျှပ်စစ် Shock လည်း အတုကြီးပါ။ ဒါပေမဲ့ "ဆရာ" (စမ်းသပ်ခံ) က ဒါကို မသိဘူး။ အရေးကြီးဆုံးကတော့ "ဆရာ" ရဲ့ ဘေးမှာ အဖြူရောင် Lab Coat ကြီးဝတ်ထားတဲ့ "သုတေသနပညာရှင်" (Authority Figure) တစ်ယောက်က "ဆက်လုပ်ပါ"၊ "စမ်းသပ်မှုအတွက် ဒါ အရေးကြီးတယ်" ဆိုပြီး အမိန့်ပေးသံနဲ့ ညွှန်ကြားနေတယ်။ Shock အား တဖြည်းဖြည်းများလာပြီး "ကျောင်းသား" (သရုပ်ဆောင်) က နာကျင်လွန်းလို့ အော်ဟစ်တောင်းပန်နေတာ၊ "ရပ်ပေးပါ" လို့ အသနားခံနေတာကို "ဆရာ" က ကြားနေရတယ်။ "ဆရာ" ကိုယ်တိုင်လည်း ချွေးတွေပြန်ပြီး မလုပ်ချင်တော့ဘူး။ ဒါပေမဲ့ Authority ဖြစ်တဲ့ "ပညာရှင်" က "ဆက်လုပ်ပါ" လို့ ပြောတဲ့အခါ... အံ့ဩဖို့ကောင်းတာက စမ်းသပ်ခံ "ဆရာ" တွေရဲ့ 65% (သုံးပုံနှစ်ပုံ) ဟာ သူတို့ကိုယ်တိုင် မလုပ်ချင်တဲ့၊ လူတစ်ယောက်ကို သေစေနိုင်တဲ့ အပြင်းဆုံး Shock အဆင့်အထိ ခလုတ်ကို ဆက်နှိပ်ခဲ့ကြတယ်။ ဘာလို့လဲ? "ငါ့မှာ တာဝန်မရှိဘူး၊ ဟိုက 'ပညာရှင်' ခိုင်းလို့ ငါလုပ်တာ" ဆိုတဲ့ Authority Bias နဲ့ တာဝန်လွှဲချခြင်း (Deferred Responsibility) ကြောင့်ပါပဲ။ 🤔 ကျွန်တော်တို့ ဦးနှောက်က ဘာလို့ ဒီလိုဖြစ်ရတာလဲ? ကျွန်တော်တို့ဦးနှောက်က အလွယ်ကြိုက်၊ Shortcut ကြိုက်ပါတယ်။ Authority Bias ဖြစ်ရတဲ့ အဓိက အကြောင်းရင်း ၃ ခုရှိတယ်။ ၁။ ငယ်စဉ်က အလေ့အကျင့် (Socialization) ကလေးဘဝကတည်းက "မိဘစကားနားထောင်"၊ "ဆရာစကားနားထောင်"၊ "လူကြီးပြောရင် လိုက်နာ" ဆိုပြီး ကျွန်တော်တို့ သင်ကြားခံခဲ့ရတယ်။ ဒါက လူ့အဖွဲ့အစည်းမှာ အဆင်ပြေပြေ ရှင်သန်ဖို့ အသုံးဝင်တဲ့ စည်းကမ်းတစ်ခုပါ။ ဒါပေမဲ့ ကြီးလာတဲ့အခါ ဒီအကျင့်က "မျက်စိမှိတ် လိုက်နာခြင်း" (Blind Obedience) ဖြစ်သွားတတ်တယ်။ ၂။ ဦးနှောက်ရဲ့ Shortcut (Cognitive Heuristic) ကျွန်တော်တို့ နေ့စဉ် ဆုံးဖြတ်ချက်တိုင်းကို ကိုယ်တိုင် သုတေသနလုပ်နေရရင် ဦးနှောက်အရမ်းပန်းသွားပါမယ်။ (Cognitive Load များတယ်)။ ဒါကြောင့် "ကျန်းမာရေးလား? ဆရာဝန်က ပိုသိတယ်"၊ "ဥပဒေလား? ရှေ့နေက ပိုနားလည်တယ်" ဆိုပြီး ယုံလိုက်တာက "စဉ်းစားရ သက်သာ" စေတယ်။ အများအားဖြင့် ဒါက အဆင်ပြေပေမယ့်၊ အမြဲတမ်းတော့ မမှန်ပါဘူး။ ၃။ အာဏာရဲ့ သင်္ကေတများ (Symbols of Authority) ကျွန်တော်တို့က "ရာထူး" ကိုမှ ကြောက်တာမဟုတ်ဘူး။ ရာထူးကို ညွှန်းတဲ့ "သင်္ကေတ" တွေကိုပါ အလိုလို လေးစားမိတယ်။ Uniform (ဝတ်စုံ): လမ်းပေါ်မှာ သာမန်လူတစ်ယောက်က သင့်ကို "အမှိုက်ကောက်ပါ" လို့ပြောတာထက်၊ Security Guard ဝတ်စုံဝတ်ထားတဲ့သူက ပြောရင် သင်လိုက်လုပ်မိဖို့ ပိုများပါတယ်။ Titles (ဘွဲ့/ဂုဏ်ပုဒ်): "Dr.", "PhD", "CEO", "ပါမောက္ခ" ဆိုတဲ့ စကားလုံးတွေက ပြောတဲ့စကားကို ပိုလေးနက်သွားစေတယ်။ Lab Coats (အဖြူရောင် ကုတ်အင်္ကျီ): "သွားဆရာဝန် ၁၀ ယောက်မှာ ၉ ယောက်က ညွှန်းပါတယ်" ဆိုတဲ့ ကြော်ငြာတွေမှာ သရုပ်ဆောင်ကို Lab Coat ဝတ်ခိုင်းထားတာ သတိထားမိမှာပါ။ ဒါဟာ Authority Bias ကို တမင်အသုံးချပြီး သင့်ကိုယုံအောင် လုပ်တာပါ။ 🏢 နေ့စဉ်ဘဝမှာ Authority Bias ကို ဘယ်မှာတွေ့ရမလဲ? ဒီ Bias က နေရာတိုင်းမှာ ရှိပါတယ်။ ၁။ အလုပ်ခွင် (Business) - The HiPPO Effect ဒါက အဖြစ်အများဆုံးပါပဲ။ သူ့ကို HiPPO Effect လို့ခေါ်တယ်။ HiPPO ဆိုတာ "Highest Paid Person's Opinion" (လခအများဆုံးလူရဲ့ သဘောထား) ကို ဆိုလိုတာပါ။ Meeting မှာ CEO ဒါမှမဟုတ် "ဆရာကြီး" တစ်ယောက်က Idea တစ်ခုပြောလိုက်ပြီဆိုရင်၊ ကျန်တဲ့ Junior တွေ၊ ဝန်ထမ်းတွေက ကိုယ့်မှာ ပိုကောင်းတဲ့၊ Data ပိုခိုင်မာတဲ့ Idea ရှိရင်တောင် မပြောရဲတော့ဘူး။ "သူက ငါ့ထက်ပိုသိတယ်"၊ "သူက Boss ပဲ" ဆိုပြီး အလိုလို လက်လျှော့လိုက်တယ်။ ဒီ HiPPO Effect ကြောင့် အဖွဲ့အစည်းရဲ့ တီထွင်ဖန်တီးနိုင်စွမ်း (Creativity) တွေသေဆုံးပြီး၊ ဆုံးဖြတ်ချက်အမှားတွေ ချမိတတ်ပါတယ်။ ၂။ ဆေးပညာ (Medicine) "ဆရာဝန်ကြီး" ရဲ့ ဂုဏ်သတင်းကိုပဲ ယုံပြီး၊ သူပေးတဲ့ဆေးက ကိုယ်နဲ့ တကယ်တည့်မတည့်၊ ဘေးထွက်ဆိုးကျိုးက ဘာလဲဆိုတာ ပြန်မမေးရဲတာမျိုးပါ။ အရေးကြီးတဲ့ ခွဲစိတ်မှုတွေမှာ "Second Opinion" (ဒုတိယ ဆရာဝန်တစ်ဦးရဲ့ အမြင်) ယူဖို့ ဝန်လေးတာမျိုးတွေက ဒီ Bias ကြောင့်ပါပဲ။ ၃။ Marketing နှင့် ကြော်ငြာ "ကျွမ်းကျင်သူများက ထောက်ခံသည်"၊ "Clinically Proven" ဆိုတဲ့ စကားလုံးတွေ၊ ဒါမှမဟုတ် နာမည်ကြီး Celebrity တစ်ယောက်ကို ပိုက်ဆံပေးပြီး သူတို့ရဲ့ Product အကြောင်း ကောင်းပါတယ်လို့ ပြောခိုင်းတာတွေအားလုံးဟာ Authority Bias ကို အသုံးချနေတာပါပဲ။ 💡 ဒီ Bias ရဲ့ သားကောင်မဖြစ်အောင် ဘယ်လိုကာကွယ်မလဲ? ဒါဆို ကျွန်တော်တို့က ပညာရှင်တွေ၊ လူကြီးတွေပြောတာကို လုံးဝနားမထောင်ရတော့ဘူးလား? အဲ့လိုလည်း မဟုတ်ပြန်ပါဘူး။ အစွန်းနှစ်ဖက် ရှိပါတယ်။ Authority Bias (အကုန်ယုံတာ) နဲ့ Anti-Authoritarian (ဘာမှမယုံ၊ ဆန့်ကျင်တာ) (ဥပမာ - ကာကွယ်ဆေးကို အကြောင်းမဲ့ မယုံတဲ့သူတွေ)။ ကျွန်တော်တို့ လိုအပ်တာက Balance (မျှခြေ) နဲ့ Critical Thinking (ဝေဖန်ပိုင်းခြား စဉ်းစားခြင်း) ပါ။ ဒီ Bias ကို ကျော်လွှားဖို့ လက်တွေ့ကျတဲ့ နည်းလမ်း ၄ ခုကို မျှဝေပေးချင်ပါတယ်။ (၁) လူ (The Person) နဲ့ အကြောင်းအရာ (The Message) ကို ခွဲကြည့်ပါ။ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ဒီမေးခွန်းကို အရင်မေးပါ။ "ဒီစကားကို 'ဆရာကြီး' မဟုတ်ဘဲ၊ ငါ့ရဲ့ Junior ဝန်ထမ်းတစ်ယောက်က ပြောရင်ရော ငါလက်ခံဦးမှာလား?" ဒါမှမဟုတ် "ဒီ Idea ကို ငါ့ Boss မဟုတ်ဘဲ၊ လမ်းဘေးက 'မောင်ဖြူ' က ပြောရင်ရော ဒါက Idea ကောင်းတစ်ခုလို့ ငါထင်ဦးမှာလား?" (၂) မေးခွန်းထုတ်ရဲပါ (Ask Respectful Questions) "Boss... ဒီဆုံးဖြတ်ချက်က ဘယ်အချက်အလက် (Data) အပေါ် အခြေခံထားတာလဲ ခင်ဗျာ?" "ဆရာဝန်ကြီးခင်ဗျာ... ဒီဆေးရဲ့ တခြားရွေးချယ်စရာ (Alternatives) တွေရော ရှိနိုင်မလား၊ ဘေးထွက်ဆိုးကျိုးကို ရှင်းပြပေးလို့ရမလား?" မေးခွန်းထုတ်တာဟာ "စော်ကားတာ" မဟုတ်ပါဘူး။ "ပိုမိုနားလည်အောင်" ကြိုးစားတာပါ။ (၃) သူ့ရဲ့ ကျွမ်းကျင်မှုကို စစ်ဆေးပါ (Check their Real Expertise) သူက "ဆရာဝန်" ဆိုတာ ဟုတ်တယ်။ ဒါပေမဲ့ သူက "အရိုးအကြော" ဆရာဝန်လား၊ "ဦးနှောက်နဲ့အာရုံကြော" ဆရာဝန်လား? သူကျွမ်းကျင်တဲ့ "နယ်ပယ်" (Domain) ဟုတ်ရဲ့လား? (၄) "Second Opinion" (ဒုတိယ အမြင်) ကို အမြဲရှာဖွေပါ။ အရေးကြီးတဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်တွေမှာ၊ နောက်ထပ် Expert တစ်ယောက်ကို ထပ်မေးပါ။ ဆရာဝန်တစ်ယောက်တည်းကို မယုံနဲ့။ ရှေ့နေတစ်ယောက်တည်းကို အားမကိုးနဲ့။ မတူညီတဲ့ အမြင်တွေကို စုစည်းပြီးမှ ကိုယ်ပိုင်ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ချပါ။ 🔑 အဓိက မှတ်သားစရာ (Key Takeaway) Authority Bias ဆိုတာ ရာထူး၊ ဂုဏ်ပုဒ်၊ ဒါမှမဟုတ် ဝတ်စုံ (Lab Coat, Uniform) လို 'အရှိန်အဝါ' (Authority) ရဲ့ လက္ခဏာတွေကို ကြည့်ပြီး၊ သူတို့ပြောတဲ့ အကြောင်းအရာကို သေချာမစစ်ဆေးဘဲ အလွယ်တကူ ယုံကြည်လိုက်တာပါ။ ဒါဟာ ဦးနှောက်ရဲ့ 'Shortcut' တစ်ခုဖြစ်ပေမယ့်၊ Milgram ရဲ့ စမ်းသပ်မှုလို 'မျက်စိမှိတ် အမိန့်နာခံခြင်း' (Blind Obedience) နဲ့ အလုပ်ခွင်က 'HiPPO Effect' (Boss ပြောသမျှ အမှန်ထင်ခြင်း) တွေဆီကို ဦးတည်သွားစေနိုင်တယ်။ အကောင်းဆုံးနည်းလမ်းကတော့ Authority ကို လေးစားပါ။ ဒါပေမဲ့ မျက်စိမှိတ် မယုံကြည်ပါနဲ့။ အမြဲတမ်း 'လူ' ကိုမကြည့်ဘဲ 'အကြောင်းအရာ' ကိုပဲ အဓိကထား ဝေဖန်ပိုင်းခြား စဉ်းစားတဲ့အကျင့်ကို မွေးမြူပါ။ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ 🚨 လူအများစုက ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် အမြဲတမ်း မှန်ကန်တဲ့ဆုံးဖြတ်ချက်တွေ ချနေတယ်လို့ ထင်နေတတ်ကြပေမယ့် တကယ်တမ်းမှာ အခုလေ့လာခဲ့တဲ့ Cognitive Bias လိုမျိုး ကျွန်တော်တို့ ဦးနှောက်က မသိမသာလှည့်စားနေတဲ့ "Thinking Traps (တွေးခေါ်မှုထောင်ချောက်)" တွေ အများကြီး ရှိပါတယ်။ ဒီထောင်ချောက်တွေကို သတိမပြုမိသ၍၊ ဒါတွေကနေ မရုန်းထွက်နိုင်သရွေ့ အချိန်တွေ၊ ငွေကြေးတွေ မလိုလားအပ်ဘဲ ဆက်ပြီးဆုံးရှုံးနေရဦးမှာပါ။ 💸 ဒီအမှားတွေကို ကာကွယ်ပေးပြီး၊ လူတိုင်းမသိမသာ ကျရောက်နေတတ်တဲ့ ဦးနှောက်ရဲ့ ထောင်ချောက်တွေကို ဖော်ထုတ်ပေးမယ့် "Thinking Traps" (Super Guide eBook) ကို 12min Notes Myanmar (Est. 2019) မှာ ရယူလေ့လာနိုင်ပါပြီ။ 🚀 ဒီ Super Guide ထဲမှာ… လူတွေအများဆုံးမှားတတ်ကြတဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်ထောင်ချောက် (Thinking Traps/Biases) ပေါင်း ၃၀ ခန့်ကို လေ့လာရှောင်ရှားရင်း ထိပ်တန်း Decision Maker တွေ၊ Business Leader တွေလို တွေးခေါ်နိုင်မယ့်နည်းလမ်းတွေကို မြန်မာလို အလွယ်ကူဆုံး အသုံးချနိုင်သွားမှာပါ။ "Thinking Traps" (Super Guide eBook) ကို ရယူအသုံးချလိုပါက − Messenger: https://m.me/12minNotes မှာ TRAPS လို့ စာပို့လိုက်ပါ။ ✅ (သို့မဟုတ်) Telegram: https://t.me/My12minNotesBot မှာ TRAPS လို့ စာပို့လိုက်ပါ။ ✅ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ Contact us easily: YouTube: https://www.youtube.com/12minNotesMyanmar Facebook: https://www.facebook.com/12minNotes Messenger: https://m.me/12minNotes Telegram: https://t.me/My12minNotesBot Website: https://12minnotes.com ©12minNotesMyanmar-Est.2019
ဒီလိုမေးလိုက်တာနဲ့ Idea ရဲ့ အရည်အသွေးကို ပိုရှင်းရှင်းလင်းလင်း မြင်လာပါလိမ့်မယ်။
နာမည်ကြီး ရူပဗေဒပညာရှင်တစ်ယောက်က နိုင်ငံရေးအကြောင်း ပြောတာဟာ "Expert Opinion" မဟုတ်တော့ပါဘူး။
Author : 12min Notes Myanmar
