12min Notes Myanmar

Availability Heuristic

✈️ အမြင်လွဲမှားခြင်းကနေ အမှန်တရားဆီသို့... (ဆုံးဖြတ်ချက်တွေ မမှားစေဖို့ Availability Bias ကို နားလည်ထားပါ။)

ကျွန်တော်တို့ မေးခွန်းတစ်ခုမေးကြည့်ရအောင်။

ကားမောင်းတာနဲ့ လေယာဉ်စီးတာ ဘယ်ဟာက ပိုအန္တရာယ်များလဲ။

လူအများစုက "လေယာဉ်စီးတာ" လို့ ဖြေကြမှာ သေချာသလောက်ပါပဲ။

ဘာလို့လဲဆိုတော့ လေယာဉ်ပျက်ကျတဲ့ သတင်းတွေ၊ ပုံရိပ်တွေက သိပ်ကို ကြောက်စရာကောင်းပြီး စိတ်ထဲမှာ စွဲနေလို့ပါ။

ဒါပေမဲ့... ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ စာရင်းဇယား (Statistics) တွေအရ၊ ကားတိုက်မှုကြောင့် သေဆုံးနိုင်ခြေက လေယာဉ်ပျက်ကျမှုကြောင့် သေဆုံးနိုင်ခြေထက် အဆပေါင်း ထောင်နဲ့ချီပြီး ပိုများပါတယ်။

ဒါတောင်မှ ကျွန်တော်တို့က လေယာဉ်စီးရမှာကို ပိုကြောက်နေတုန်းပဲ။

ဒါက ဘာလို့ဖြစ်ရတာလဲ?

ဒါဟာ သင့်ဦးနှောက်က သုံးနေတဲ့ စဉ်းစားနည်း Shortcut တစ်ခုဖြစ်တဲ့ Availability Heuristic ကြောင့်ပါ။

ဒီတစ်ခုကို နားလည်လိုက်တာနဲ့ သင့်ရဲ့ နေ့စဉ် ဆုံးဖြတ်ချက်ချပုံတွေ၊ စီးပွားရေးလုပ်ပုံတွေမှာ အမှားနည်းသွားအောင် အများကြီး ပြင်ဆင်နိုင်မှာပါ။

🤔 Availability Heuristic ဆိုတာ ဘာလဲ?

ရှင်းရှင်းလေး ပြောရရင်၊ Availability Heuristic ဆိုတာက...

ကျွန်တော်တို့ရဲ့ ဦးနှောက်က ဆုံးဖြတ်ချက်တစ်ခုခုချတော့မယ် (ဒါမှမဟုတ် အဖြစ်အပျက်တစ်ခု ချင့်ချိန်တော့မယ်) ဆိုရင်၊ အချက်အလက်အပြည့်အစုံကို လိုက်ရှာမနေတော့ဘဲ၊ ကိုယ့်ခေါင်းထဲမှာ အလွယ်တကူ 'ပေါ်လာတဲ့' (available) ဥပမာတွေ၊ အဖြစ်အပျက်တွေကို အခြေခံပြီး ကောက်ချက်ချလိုက်တဲ့ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဖြတ်လမ်းနည်း (Mental Shortcut) တစ်ခုပါပဲ။

ဦးနှောက်ရဲ့ Logic က ဒီလိုသွားတာပါ- "ငါ့ခေါင်းထဲမှာ ဒါကို အလွယ်တကူ စဉ်းစားလို့ရနေမှတော့ ဒါက တကယ် အရေးကြီးတယ် ဒါမှမဟုတ် တကယ် အဖြစ်များတယ်" လို့ မှားယွင်းပြီး ယူဆလိုက်တယ်။ (တကယ် ဟုတ်၊ မဟုတ်ကို သိပ်ပြီး မစစ်နေတော့ဘူး။)

🧠 ဘာလို့ တချို့အရာတွေက ခေါင်းထဲ "အလွယ်တကူ" ပေါ်လာတာလဲ?

အဓိက အကြောင်းရင်း (၃) ခု ရှိပါတယ်။

၁။ စိတ်ခံစားမှု ပြင်းထန်လွန်းတာ (Vivid & Emotional)

တစ်ခုခုက အရမ်းထိတ်လန့်စရာကောင်း၊ အရမ်းပျော်စရာကောင်း ဒါမှမဟုတ် မြင်လိုက်ရတဲ့ ပုံရိပ်ကြောင့် ခံစားချက်တွေ တအားပြင်းထန်သွားရင်၊ အဲ့ဒီအရာက မှတ်ဉာဏ်ထဲမှာ တခြားအရာတွေထက် ပိုစွဲနေပါတယ်။

ဥပမာ (Shark Attack): Jaws ရုပ်ရှင်လိုမျိုး ငါးမန်းကိုက်တဲ့ ဇာတ်လမ်းတွေက အရမ်းကြောက်စရာကောင်းတော့ လူတွေက ပင်လယ်ထဲဆင်းရမှာကို အရမ်းကြောက်သွားကြတယ်။ တကယ်တော့၊ တစ်နှစ်လုံးမှာ လူတွေ ငါးမန်းကိုက်ခံရလို့ သေဆုံးနှုန်းထက်၊ ပင်လယ်ကမ်းခြေမှာ အုန်းသီးခေါင်းပေါ်ကြွေလို့ သေဆုံးနှုန်းက ပိုများပါတယ်။

ဥပမာ (ထီပေါက်စဉ်): ထီ "ပေါက်" သွားတဲ့ လူတစ်ယောက်ရဲ့ ကြီးပွားသွားတဲ့ ပုံရိပ်က အရမ်း Vivid ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် လူတွေက ထီပေါက်နိုင်ခြေကို အထင်ကြီးတတ်ကြတယ်။ ထီ "မပေါက်" တဲ့ သန်းပေါင်းများစွာသော လူတွေကိုတော့ ဦးနှောက်က ထည့်မတွက်တော့ပါဘူး။

၂။ မကြာသေးခင်က ကြားသိထားလို့ (Recent)

အဖြစ်အပျက်က အခုလေးတင် ဖြစ်ထားတာဆိုရင်၊ အဲ့ဒါက မှတ်ဉာဏ်ရဲ့ ထိပ်ဆုံးမှာ ရောက်နေပါတယ်။

ဥပမာ (လုပ်ငန်းသစ်): ကိုယ့်သူငယ်ချင်းတစ်ယောက် Facebook ပေါ်မှာ သူစထားတဲ့ လုပ်ငန်းသစ်လေး အဆင်မပြေလို့ ပိတ်လိုက်ရတဲ့ Post တစ်ခု အခုလေးတင် တွေ့လိုက်တယ် ဆိုပါစို့။ ကိုယ်တိုင် လုပ်ငန်းသစ်တစ်ခု စဖို့ စဉ်းစားနေရင်တောင်၊ "အာ... အခုအချိန်က လုပ်ငန်းစဖို့ အချိန်မကောင်းဘူး" ဆိုပြီး ကိုယ့် Plan ကို ချက်ချင်း ရပ်လိုက်တတ်ပါတယ်။

၃။ မီဒီယာမှာ ခဏခဏ တွေ့နေရလို့ (Frequent in Media)

တစ်ခုခုကို အကြိမ်ကြိမ် ထပ်ခါထပ်ခါ တွေ့နေရရင်၊ ဒါက "အဖြစ်များတယ်" လို့ ဦးနှောက်က သတ်မှတ်လိုက်ပါတယ်။

ဥပမာ (ရာဇဝတ်မှု): သတင်းတွေ၊ Social Media တွေမှာ ရာဇဝတ်မှုတွေ၊ လုယက်မှုတွေ အကြောင်းပဲ နေ့တိုင်းလိုလို တွေ့နေရရင်၊ ကိုယ့်ပတ်ဝန်းကျင်က "အရင်ကထက် ပိုမလုံခြုံတော့ဘူး" လို့ ထင်လာတတ်ပါတယ်။ တကယ်တမ်း စာရင်းဇယား (Crime Rate) တွေက ကျဆင်းနေရင်တောင်မှ၊ ကိုယ့်ရဲ့ 'ခံစားချက်' က မီဒီယာမှာ တွေ့နေရတာကိုပဲ အတည်ယူလိုက်ပါတယ်။

🔬 နာမည်ကြီး စမ်းသပ်မှုတစ်ခု (The "K" Experiment)

ဒီသဘောတရားကို စတင်တွေ့ရှိခဲ့တဲ့ နိုဘယ်လ်ဆုရှင် စိတ်ပညာရှင် Daniel Kahneman နဲ့ Amos Tversky တို့က စမ်းသပ်မှုလေးတစ်ခု လုပ်ခဲ့ပါတယ်။

သူတို့က လူတွေကို မေးခွန်းတစ်ခုမေးတယ်။

"အင်္ဂလိပ်စာလုံးတွေမှာ 'K' အက္ခရာနဲ့ စတဲ့ စာလုံး (ဥပမာ- kitchen, king, kangaroo) က ပိုများလား၊ ဒါမှမဟုတ် 'K' အက္ခရာက တတိယနေရာမှာ ရှိတဲ့ စာလုံး (ဥပမာ- ask, make, acknowledge) က ပိုများလား" လို့ မေးလိုက်တယ်။

လူအများစုကြီးက "'K' နဲ့ စတာ ပိုများတယ်" လို့ ဖြေကြတယ်။

ဘာလို့လဲဆိုတော့ "'K' နဲ့ စတဲ့ စာလုံးတွေကို ခေါင်းထဲမှာ စဉ်းစားရတာက၊ 'K' က တတိယနေရာမှာ ရှိတဲ့ စာလုံးတွေကို စဉ်းစားရတာထက် ပိုလွယ်လို့ပါ"။

တကယ့်အမှန်တရားက အင်္ဂလိပ်စာမှာ 'K' က တတိယနေရာမှာ ရှိတဲ့ စာလုံးတွေက 'K' နဲ့ စတဲ့ စာလုံးတွေထက် (၂) ဆ ကနေ (၃) ဆ လောက်အထိ ပိုများပါတယ်။

ဒါက သက်သေပါပဲ။

ခေါင်းထဲမှာ စဉ်းစားရလွယ်ကူခြင်း (Ease of Recall) ဟာ၊ တကယ် အဖြစ်များခြင်း (Actual Frequency) နဲ့ မတူပါဘူး။

🎯 လုပ်ငန်းခွင်နဲ့ စီးပွားရေးမှာ ဒီအမှားက ဘယ်လို သက်ရောက်လဲ?

ဒါက အရမ်းအရေးကြီးပါတယ်။

ကျွန်တော်တို့ရဲ့ ပရော်ဖက်ရှင်နယ် ဆုံးဖြတ်ချက်တွေ အများကြီးကို ဒီ Availability Heuristic က လွှမ်းမိုးနေပါတယ်။

📈 ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု (Investing):

မကြာခင်က News ထဲမှာ အရမ်းနာမည်ကြီးသွားတဲ့ "AI ကုမ္ပဏီ" တစ်ခုအကြောင်း နေ့တိုင်းကြားနေရတော့၊ ကိုယ့်ရဲ့ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု အစုစုကို အဲ့ဒီဘက်မှာပဲ သွားပုံလိုက်မိတယ်။ တခြား တည်ငြိမ်ပေမယ့် "ပျင်းစရာကောင်းတဲ့" (သတင်းထဲမှာမပါတဲ့) လုပ်ငန်းတွေကို လျစ်လျူရှုမိသွားတယ်။

👥 ဝန်ထမ်းခန့်ခြင်း (Hiring):

အင်တာဗျူးတစ်ခုမှာ Candidate တစ်ယောက်က ကိုယ်နဲ့ ရယ်စရာတစ်ခု ပြောမိလိုက်တာ၊ ဒါမှမဟုတ် အရမ်းတောက်ပြောင်တဲ့ ဝတ်စုံ ဝတ်လာတာကို (Vivid ဖြစ်ပြီး မှတ်မိလွယ်) အခြေခံပြီး သူ့ကို "တော်တယ်၊ တက်ကြွတယ်" လို့ ကောက်ချက်ချလိုက်တာမျိုး။ သူ့ရဲ့ တကယ့် Skill Set အမှန်ကို သေချာမစစ်ဆေးမိလိုက်တာမျိုး ဖြစ်တတ်ပါတယ်။

📢 မားကတ်တင်း (Marketing):

ကိုယ့်ရဲ့ Customer ၂ ယောက် ၃ ယောက်လောက်က Facebook Page မှာ လာပြီး အကျယ်တဝင့် Complain တက်တာက (Vivid ဖြစ်ပြီး စိတ်ခံစားမှုပါတယ်) ကိုယ့်ခေါင်းထဲမှာ စွဲနေတတ်တယ်။ အဲ့ဒါနဲ့ပဲ Product တစ်ခုလုံးကို ပြောင်းလဲပစ်ဖို့ ဆုံးဖြတ်လိုက်တယ်။ တကယ်တမ်း တခြားကျေနပ်နေတဲ့ Customer ရာပေါင်းများစွာရဲ့ Data (ပျင်းစရာကောင်းတဲ့ ကိန်းဂဏန်းတွေ) ကို မကြည့်မိလိုက်တာမျိုးပါ။

✅ ဒီထောင်ချောက်ကို ဘယ်လိုရှောင်မလဲ?

ဒီ Heuristic က ဦးနှောက်ရဲ့ အလိုအလျောက်စနစ် (System 1) မှာ အမြစ်တွယ်နေတာမို့ လုံးဝဖျောက်လို့တော့ မရပါဘူး။

ဒါပေမဲ့ "သတိထားပြီး" စနစ်တကျ ပြန်ထိန်းညှိလို့ (System 2 ကို သုံးလို့) ရပါတယ်။

၁။ ခံစားချက်နဲ့ ခေါင်းထဲပေါ်လာတာကို "မေးခွန်းထုတ်ပါ"

ဆုံးဖြတ်ချက်ကြီးကြီးတစ်ခု မချခင် ခဏရပ်ပါ။

'ဒါက ငါ့ခေါင်းထဲ အလွယ်တကူပေါ်လာလို့ အရေးကြီးတယ် ထင်နေတာလား၊ ဒါမှမဟုတ် Data အရ တကယ် အရေးကြီးတာလား?' လို့ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ပြန်မေးပါ။

၂။ Data နဲ့ စာရင်းဇယားကို ရှာပါ

ကိုယ့်ရဲ့ "ခံစားချက်" ကို ဘေးခဏချထားပြီး၊ "တကယ့် ကိန်းဂဏန်းတွေ" က ဘာပြောလဲ ဆိုတာကို ရှာဖွေပါ။

"ရာဇဝတ်မှုတွေ တကယ်များလာတာလား၊ ဒါမှမဟုတ် မီဒီယာမှာ ပိုဖော်ပြနေတာလား။"
"Customer ၁၀၀ မှာ ဘယ်နှယောက်က တကယ် မကြိုက်တာလဲ။"
"ကားတိုက်မှုနှုန်းနဲ့ လေယာဉ်ပျက်ကျနှုန်းက တကယ် ဘယ်လောက်ကွာလဲ။"

၃။ ဆန့်ကျင်ဘက် အမြင်ကို တမင်ရှာပါ

အဖွဲ့လိုက် ဆုံးဖြတ်ချက်ချတဲ့အခါ၊ လူအများစုက ခေါင်းထဲ အလွယ်တကူ ပေါ်လာတဲ့ အချက် (ဥပမာ- "ဒီ Project ကတော့ လုံးဝ အောင်မြင်မှာ") ကိုပဲ ဝိုင်းပြီး ထောက်ခံတတ်ကြတယ်။

အဲ့ဒီအခါ၊ အဖွဲ့ထဲက တစ်ယောက်ယောက်ကို "Devil's Advocate" (ဆန့်ကျင်ဘက်ကို တမင် စဉ်းစားပေးမယ့်သူ) အဖြစ် တာဝန်ပေးပါ။

"ဒီ Project က ဘာလို့ မအောင်မြင်နိုင်တာလဲ။" "ငါတို့ မမြင်သေးတဲ့ Risk တွေ ဘာရှိလဲ။" ဆိုတာကို တမင်တကာ မေးခိုင်း၊ ရှာခိုင်းပါ။

ဒါကို "Red Teaming" လို့လည်း ခေါ်ပါတယ်။

📌 အဓိက မှတ်သားစရာ (Key Takeaway)

Availability Heuristic ဆိုတာ "ခေါင်းထဲမှာ အလွယ်တကူ မှတ်မိတာ = တကယ် အဖြစ်များတယ်/အရေးကြီးတယ်" လို့ ဦးနှောက်က ဖြတ်လမ်းနည်းနဲ့ မှားယွင်း ကောက်ချက်ချလိုက်တာပါ။

ဒါကြောင့် နောက်တစ်ခါ ကိုယ်က တစ်ခုခုကို အရမ်းကြောက်နေရင်၊ ဒါမှမဟုတ် တစ်ခုခုကို အရမ်း ယုံကြည်စိတ်ချနေပြီဆိုရင်၊ ခဏလေးရပ်ပြီး ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ပြန်မေးကြည့်ပါ။

"ငါ အခု ချလိုက်တဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်က... တကယ့် Data အချက်အလက်တွေ အပေါ် အခြေခံတာလား၊ ဒါမှမဟုတ် ငါ မနေ့က တွေ့လိုက်တဲ့ Vivid ဖြစ်တဲ့ သတင်းတစ်ပုဒ် အပေါ်မှာ အခြေခံနေတာလား။"

အဲ့ဒီမေးခွန်းလေးတစ်ခုက သင့်ရဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်တွေကို ပိုပြီး ထက်မြက်လာစေမှာ သေချာပါတယ်။

~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~

YouTube: https://www.youtube.com/12minNotesMyanmar

Facebook: https://www.facebook.com/12minNotes

Messenger: https://m.me/12minNotes

Telegram: https://t.me/My12minNotesBot

Website: https://12minnotes.com

Author : 12min Notes Myanmar